Sejm Wielki (1788-1792) jako przejaw łagodnej rewolucji (synteza)

Całokształt osiągnięć Sejmu Wielkiego z Konstytucją 3 maja na czele identyfikować można  z pojęciem łagodnej rewolucji, jako  ruchem społecznym wyrażającym się niebywałym wzrostem aktywności politycznej oświeconej ziemiańskiej szlachty i  jej działaniami na rzecz realizacji celów niepodległościowo-reformatorskich.1 Najbardziej  spektakularnym przejawem owej aktywności politycznej szlachty był właśnie Sejm Wielki, dokonujący doniosłych przemian polityczno-reformatorskich w drodze postępowania ustawodawczego, kojarzonego z łagodnością działań,  przeciwstawnych poczynaniom gwałtownym. Zdawać jednak należy sobie sprawę z faktu, iż incydentalnie towarzyszyły obradom sejmowym tumultowe poruszenia poselskie, stanowiące pewną namiastkę działań gwałtownych, zaburzających normalny tok prac parlamentarnych. Wkomponowane w nurt wydarzeń łagodnej rewolucji, odwołując się do separatystycznych obrad Izby Poselskiej, odegrały znacząca rolę, zarówno w ukształtowaniu niezawisłości zewnętrznej Rzeczypospolitej, w pierwszych przeprowadzonych reformach, jak i w uformowaniu kompromisu konstytucyjnego.

Czytaj dalej Sejm Wielki (1788-1792) jako przejaw łagodnej rewolucji (synteza)

Sejm Wielki jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. I): Ziemiańska szlachta w walce o niezawisłość Rzeczypospolitej i obalenie Rady Nieustającej. Pierwsze reformy. Ustanowienie Sejmu nieustającego (1788-1789)

W dotychczasowych badaniach nad Sejmem Wielkim na czoło wysuwają się zazwyczaj rozważania ukazujące polityczno-konstytucyjne kontrowersje dzielące ówczesnych liderów Rzeczypospolitej, tj.: Stanisława Augusta1 i przywódcę Puławian  Ignacego Potockiego2. Ale na obrady Sejmu Wielkiego spojrzeć można również przez pryzmat łagodnej rewolucji, jako ruchu społecznego zdominowanego przez niebywały wzrost aktywności politycznej oświeconej ziemiańskiej szlachty, zmierzającej do wyzwolenia kraju spod zależności rosyjskiej i przeprowadzenia niezbędnej reformy Rzeczypospolitej.3 Zidentyfikowanie obrad Sejmu Wielkiego z pojęciem łagodnej rewolucji zawdzięczamy Hugonowi Kołłątajowi, który w słynnych  Listach Anonima, skierowanych do przyszłego marszałka  Sejmu Stanisława Małachowskiego, pisał: „ma się rozpocząć dzieło dla całego kraju nieobojętne  i podobno ostatnie, przez które Opatrzność łagodną rewolucyją nastręczać nam zdaje się.”4

Czytaj dalej Sejm Wielki jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. I): Ziemiańska szlachta w walce o niezawisłość Rzeczypospolitej i obalenie Rady Nieustającej. Pierwsze reformy. Ustanowienie Sejmu nieustającego (1788-1789)

Sejm Wielki jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. II): Ziemiańska szlachta w walce o pogłębioną reformę państwa. Przełom polityczny w obradach sejmowych. Sejm w podwojonym składzie liczebnym. Konstytucja 3 maja (1789-1792)

Po uformowaniu Sejmu nieustającego, rządzącego, u schyłku 1788 r. i  obaleniu Rady Nieustającej, w początkach roku następnego, przystąpiła ziemiańska szlachta do działań na rzecz kształtowania rzeczywistej demokracji szlacheckiej, a więc uwolnionej od dotychczasowej preponderancji magnackiej i pogłębionej suwerenności Sejmu.  Wprawdzie pierwsze sukcesy reformatorskie, utrzymane w nurcie rozwiązań niepodległościowych, odnotowano już w początkach obrad sejmowych,  ale właściwy czas na kreowanie, zarówno rzeczywistej demokracji szlacheckiej, jak i pogłębionej reformy państwa z ustawą konstytucyjną związać należy z utrwaleniem niezawisłości zewnętrznej Rzeczypospolitej, tj. ze zniesieniem Rady Nieustającej. Uwalniając kraj od zależności rosyjskiej, skoncentrowała się szlachta na wykształcaniu bliskiej jej wizji przemian reformatorskich. U podłoża przedsiębranych przez szlachtę usiłowań zmierzających do wykształcenia rzeczywistej demokracji szlacheckiej i pogłębionej reformy państwa legły, o czym wspomniano, silnie rozprzestrzenione tendencje antymagnackie  i  antysentorskie. Złożoność sytuacji polegała jednak na tym, iż wykształcona w początkach obrad sejmowych, szlachecka formacja parlamentarna, choć silnie akcentowała własne racje tożsamościowe, nie stała się podmiotem  politycznym zdolnym  przełożyć przedsiębrane przez się inicjatywy reformatorskie na rzecz całościowo pojmowanej ustawy konstytucyjnej. Stąd liczne meandry w jej postępowaniu reformatorskim, związane z przypisywaniem się do programów, czy to Puławian w początkach obrad sejmowych, czy też króla w drugiej fazie prac parlamentarnych.

Czytaj dalej Sejm Wielki jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. II): Ziemiańska szlachta w walce o pogłębioną reformę państwa. Przełom polityczny w obradach sejmowych. Sejm w podwojonym składzie liczebnym. Konstytucja 3 maja (1789-1792)

Wojciech Szczygielski, Konstytucja 3 maja jako kompromis szlachecko – królewski (synteza)

Spoglądając na szlachecko-królewski kompromis konstytucyjny przez pryzmat obrad Sejmu Wielkiego, jako łagodnej rewolucji,1 można powiedzieć, że łączył on szlacheckie wyobrażenia o rzeczywistej demokracji szlacheckiej, wspartej na założeniach antymagnackich2 wraz suwerennością sejmową z królewskim programem monarchii konstytucyjnej.3 Kompromis zapoczątkowany został przełomem politycznym jaki zaczął narastać w obradach sejmowych w połowie 1790 r., po przystąpieniu Stanisława Augusta do sojuszu polsko-pruskiego (marzec 1790 r.).4 Szlachta, orientująca się w pierwszej fazie obrad parlamentarnych na Puławian, dojrzała w królu bardziej wiarygodnego od Potockich, rzecznika rzeczywistej demokracji szlacheckiej. Puławianie, reprezentujący oligarchiczno-republikański program reformatorski,5 coraz częściej, w miarę upływu czasu,  pomawiani byli o tendencje oligarchiczne. Przełom, o którym mowa,  wykształcony został w ciągu września 1790 roku, a  rezygnacja Ignacego Potockiego z inicjatywy konstytucyjnej na rzecz Stanisława Augusta, w początkach grudnia tegoż roku, zadecydowała o jego ostatecznym. zwieńczeniu.6 Rosnąca orientacja szlachty na króla sprzyjała ostrożnej jej otwartości na konstytucyjny program monarchy.7 Szczególną rolę w zaistnieniu przełomu politycznego przypisać należy elicie szlacheckiej dążącej do globalnego unowocześnienia Rzeczypospolitej zainteresowanej rozwiązaniami ustrojowymi na miarę oświeconych państw zachodnich.8 Dzięki jej inicjatywom odnawiana demokracja szlachecka nabierała cech nowoczesności. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż wykazała się elita szlachecka nadzwyczajną wprost umiejętnością przekonywania do prezentowanych przez się racji programowych większości parlamentarnej. Zainteresowania elity szlacheckiej swoiście pojmowaną europeizacją Rzeczypospolitej powodowały, iż całościowo pojmowany program reformatorski łagodnej rewolucji zaczął wykazywać szereg zbieżności z królewską koncepcją reformy.

Czytaj dalej Wojciech Szczygielski, Konstytucja 3 maja jako kompromis szlachecko – królewski (synteza)

Konstytucja 3 maja jako kompromis szlachecko – królewski

Spoglądając na Konstytucję 3 maja przez pryzmat łagodnej rewolucji1, a więc  ruchu społecznego znajdującego wyraz w niebywałym wzroście aktywności politycznej ziemiańskiej szlachty, jawi się Ustawa Rządowa, jako rezultat wzajemnego przenikania się zapatrywań na reformę Rzeczypospolitej, z jednej strony oświeconej większości poselskiej obradującego Sejmu, z drugiej zaś króla.2

Czytaj dalej Konstytucja 3 maja jako kompromis szlachecko – królewski

U progu przełomu politycznego w obradach Sejmu Wielkiego w początkach drugiej połowy roku 1790

Rok 1790 zapisywał się w obradach Sejmu Wielkiego przełomem politycznym o wielce znaczących konsekwencjach dla procesu reformatorskiego. Wyznaczały go: kryzys zaufania społecznego wobec Potockich, oskarżanych o tendencje oligarchiczne, orientacja szlachty na króla i przejmowanie inicjatywy konstytucyjnej przez Stanisława Augusta.

Czytaj dalej U progu przełomu politycznego w obradach Sejmu Wielkiego w początkach drugiej połowy roku 1790