Sejm Wielki (1788-1792) jako przejaw łagodnej rewolucji (synteza)

Całokształt osiągnięć Sejmu Wielkiego z Konstytucją 3 maja na czele identyfikować można  z pojęciem łagodnej rewolucji, jako  ruchem społecznym wyrażającym się niebywałym wzrostem aktywności politycznej oświeconej ziemiańskiej szlachty i  jej działaniami na rzecz realizacji celów niepodległościowo-reformatorskich.1 Najbardziej  spektakularnym przejawem owej aktywności politycznej szlachty był właśnie Sejm Wielki, dokonujący doniosłych przemian polityczno-reformatorskich w drodze postępowania ustawodawczego, kojarzonego z łagodnością działań,  przeciwstawnych poczynaniom gwałtownym. Zdawać jednak należy sobie sprawę z faktu, iż incydentalnie towarzyszyły obradom sejmowym tumultowe poruszenia poselskie, stanowiące pewną namiastkę działań gwałtownych, zaburzających normalny tok prac parlamentarnych. Wkomponowane w nurt wydarzeń łagodnej rewolucji, odwołując się do separatystycznych obrad Izby Poselskiej, odegrały znacząca rolę, zarówno w ukształtowaniu niezawisłości zewnętrznej Rzeczypospolitej, w pierwszych przeprowadzonych reformach, jak i w uformowaniu kompromisu konstytucyjnego.

Czytaj dalej Sejm Wielki (1788-1792) jako przejaw łagodnej rewolucji (synteza)

Sejm Wielki jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. I): Ziemiańska szlachta w walce o niezawisłość Rzeczypospolitej i obalenie Rady Nieustającej. Pierwsze reformy. Ustanowienie Sejmu nieustającego (1788-1789)

W dotychczasowych badaniach nad Sejmem Wielkim na czoło wysuwają się zazwyczaj rozważania ukazujące polityczno-konstytucyjne kontrowersje dzielące ówczesnych liderów Rzeczypospolitej, tj.: Stanisława Augusta1 i przywódcę Puławian  Ignacego Potockiego2. Ale na obrady Sejmu Wielkiego spojrzeć można również przez pryzmat łagodnej rewolucji, jako ruchu społecznego zdominowanego przez niebywały wzrost aktywności politycznej oświeconej ziemiańskiej szlachty, zmierzającej do wyzwolenia kraju spod zależności rosyjskiej i przeprowadzenia niezbędnej reformy Rzeczypospolitej.3 Zidentyfikowanie obrad Sejmu Wielkiego z pojęciem łagodnej rewolucji zawdzięczamy Hugonowi Kołłątajowi, który w słynnych  Listach Anonima, skierowanych do przyszłego marszałka  Sejmu Stanisława Małachowskiego, pisał: „ma się rozpocząć dzieło dla całego kraju nieobojętne  i podobno ostatnie, przez które Opatrzność łagodną rewolucyją nastręczać nam zdaje się.”4

Czytaj dalej Sejm Wielki jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. I): Ziemiańska szlachta w walce o niezawisłość Rzeczypospolitej i obalenie Rady Nieustającej. Pierwsze reformy. Ustanowienie Sejmu nieustającego (1788-1789)

Sejm Wielki jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. II): Ziemiańska szlachta w walce o pogłębioną reformę państwa. Przełom polityczny w obradach sejmowych. Sejm w podwojonym składzie liczebnym. Konstytucja 3 maja (1789-1792)

Po uformowaniu Sejmu nieustającego, rządzącego, u schyłku 1788 r. i  obaleniu Rady Nieustającej, w początkach roku następnego, przystąpiła ziemiańska szlachta do działań na rzecz kształtowania rzeczywistej demokracji szlacheckiej, a więc uwolnionej od dotychczasowej preponderancji magnackiej i pogłębionej suwerenności Sejmu.  Wprawdzie pierwsze sukcesy reformatorskie, utrzymane w nurcie rozwiązań niepodległościowych, odnotowano już w początkach obrad sejmowych,  ale właściwy czas na kreowanie, zarówno rzeczywistej demokracji szlacheckiej, jak i pogłębionej reformy państwa z ustawą konstytucyjną związać należy z utrwaleniem niezawisłości zewnętrznej Rzeczypospolitej, tj. ze zniesieniem Rady Nieustającej. Uwalniając kraj od zależności rosyjskiej, skoncentrowała się szlachta na wykształcaniu bliskiej jej wizji przemian reformatorskich. U podłoża przedsiębranych przez szlachtę usiłowań zmierzających do wykształcenia rzeczywistej demokracji szlacheckiej i pogłębionej reformy państwa legły, o czym wspomniano, silnie rozprzestrzenione tendencje antymagnackie  i  antysentorskie. Złożoność sytuacji polegała jednak na tym, iż wykształcona w początkach obrad sejmowych, szlachecka formacja parlamentarna, choć silnie akcentowała własne racje tożsamościowe, nie stała się podmiotem  politycznym zdolnym  przełożyć przedsiębrane przez się inicjatywy reformatorskie na rzecz całościowo pojmowanej ustawy konstytucyjnej. Stąd liczne meandry w jej postępowaniu reformatorskim, związane z przypisywaniem się do programów, czy to Puławian w początkach obrad sejmowych, czy też króla w drugiej fazie prac parlamentarnych.

Czytaj dalej Sejm Wielki jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. II): Ziemiańska szlachta w walce o pogłębioną reformę państwa. Przełom polityczny w obradach sejmowych. Sejm w podwojonym składzie liczebnym. Konstytucja 3 maja (1789-1792)

U progu przełomu politycznego w obradach Sejmu Wielkiego w początkach drugiej połowy roku 1790

Rok 1790 zapisywał się w obradach Sejmu Wielkiego przełomem politycznym o wielce znaczących konsekwencjach dla procesu reformatorskiego. Wyznaczały go: kryzys zaufania społecznego wobec Potockich, oskarżanych o tendencje oligarchiczne, orientacja szlachty na króla i przejmowanie inicjatywy konstytucyjnej przez Stanisława Augusta.

Czytaj dalej U progu przełomu politycznego w obradach Sejmu Wielkiego w początkach drugiej połowy roku 1790