Konstytucja 3 maja jako kompromis szlachecko-królewski (synteza)

Spoglądając na szlachecko-królewski kompromis konstytucyjny przez pryzmat obrad Sejmu Wielkiego, jako łagodnej rewolucji,1 można powiedzieć, że łączył on szlacheckie wyobrażenia o rzeczywistej demokracji szlacheckiej, wspartej na założeniach antymagnackich2 i pogłębionej suwerenności Sejmu z królewskim programem monarchii konstytucyjnej.3 Kompromis zapoczątkowany został przełomem politycznym w obradach sejmowych, w połowie 1790 r., po przystąpieniu Stanisława Augusta do sojuszu polsko-pruskiego (marzec 1790 r.). Puławianie coraz częściej pomawiani byli o tendencje oligarchiczne. Szlachta dojrzała w królu bardziej wiarygodnego od Potockich, rzecznika rzeczywistej demokracji szlacheckiej.4 Przełom, o którym mowa,  wykształcony został w ciągu września tegoż roku, a  rezygnacja Ignacego Potockiego z inicjatywy konstytucyjnej na rzecz Stanisława Augusta, w początkach grudnia 1790 r., zadecydowała o jego ostatecznym. zwieńczeniu.5 Rosnąca orientacja szlachty na króla sprzyjała ostrożnej jej otwartości na program monarchy.6 Natomiast inicjatywy elity szlacheckiej na rzecz upodobnienia ustrojowego Rzeczpospolitej do czołowych państw wolnych ówczesnego świata,7 powodowały, iż odnawiana demokracja szlachecka podlegała unowocześnieniu. Przemiany inicjowane przez Sejm utrzymane były, jak się przyjmuje, w nurcie racjonalizacji tradycji narodowej, ale i otwartości parlamentarnej na przyjęcie: „standardów międzynarodowych.”8  W zaistniałej sytuacji   obradujący Sejm wykazywał szereg zbieżności z królewskim projektem konstytucyjnym. Powstawały sprzyjające warunki dla polityczno-reformatorskiego zbliżenia  między obu podmiotami politycznymi.

O uformowaniu ostatecznej wersji kompromisu zadecydował ciąg wydarzeń politycznych z przełomu 1790 i 1791 r. Przedłużenie konfederacji sejmowej w końcu 1790 r. połączone z nowymi wyborami podwoiło skład poselski. Wybory zakończyły się wspaniałym zwycięstwem obozu dworskiego, który uzyskał, jak się przyjmuje, 2/3 ogółu mandatów poselskich.9  Odnowiona konfederacja sejmowa, zorientowana na króla, ale wzmocniona liczebnie, mogła  w sposób bardziej skuteczny niż dotychczas zabiegać o własne interesy grupowe. Dążąc do uformowania nowego porządku obrad, który prowadzić miał do przeprowadzenia reformy sejmikowej oraz przerwania dyskusji nad prawami kardynalnymi, lansowanymi przez Puławian,  odwołała się 4 stycznia 1791 r. do potężnych zaburzeń parlamentarnych. Niemal natychmiast przybrały one postać swoiście pojmowanej demonstracji siły i mocy podwojonej liczebnie konfederacji sejmowej na rzecz wykształcenia optymalnych  dla szlachty rozwiązań konstytucyjnych. Demonstrujący parlamentarzyści pod przewodem Stanisława Sołtyka, posła krakowskiego, odwołując się do realnie zarysowanej możliwości separatystycznych obrad Izby Poselskiej, przymusiły liderów politycznych Rzeczypospolitej z królem na czele  do rozwiązań kompromisowych, które mając na uwadze konieczność utrzymania jedności obrad sejmowych, satysfakcjonowały by oba podmioty polityczne.  Dotyczyły one, zarówno trybu przyjęcia konstytucji jak i przezwyciężenia podstawowych  kontrowersji merytorycznych. Czytaj dalej Konstytucja 3 maja jako kompromis szlachecko-królewski (synteza)

Konstytucja 3 maja jako kompromis szlachecko – królewski

Spoglądając na Konstytucję 3 maja przez pryzmat łagodnej rewolucji1, a więc  ruchu społecznego znajdującego wyraz w niebywałym wzroście aktywności politycznej ziemiańskiej szlachty, jawi się Ustawa Rządowa, jako rezultat wzajemnego przenikania się zapatrywań na reformę Rzeczypospolitej, z jednej strony oświeconej większości poselskiej obradującego Sejmu, z drugiej zaś króla.2

Stanisław Małachowski (Giovanni Lampi)
Stanisław Małachowski (Giovanni Lampi) marszałek Sejmu, marszałek konfederacji koronnej, skutecznie zabiegający o wykształcenie kompromisu konstytucyjnego zgodnego z założeniami łagodnej rewolucji
Kazimierz Nestor Sapieha
Kazimierz Nestor Sapieha, marszałek konfederacji litewskiej

Podstawy pod konstytucyjny  kompromis szlachecko-królewski, w tej postaci w jakiej został urzeczywistniony, położył przełom polityczny jaki zaistniał w obradach Sejmu w ciągu drugiej połowy 1790 r.A, B Pierwsza bowiem faza obrad sejmowych, związana z orientacją szlachty na polityczno-reformatorskie poczynania Potockich, zdawała się sprzyjać  urzeczywistnienia puławskiej wizji przemian. Przełom polityczny, o którym mowa, wyznaczały: kryzys zaufania społecznego wobec Potockich, orientacja szlachty na króla i przejmowanie inicjatywy konstytucyjnej przez Stanisława Augusta.3 Po przystąpieniu Stanisława Augusta, w marcu 1790 r., do sojuszu polsko-pruskiego, ziemiańska szlachta zainteresowana wypracowaniem rzeczywistej demokracji szlacheckiej, wspartej na konsekwentnie realizowanych rozwiązaniach antymagnackich4  oraz pogłębionej suwerenności Sejmu, dojrzała w królu bardziej wiarygodnego od Puławian jej rzecznika. Oligarchiczno-republikański program Potockich cieszący się w początkach obrad sejmowych znaczną wśród szlachty popularnością znalazł się w wyraźnym odwrocie.   Potoccy coraz częściej w ciągu roku 1790 pomawiani byli o tendencje oligarchiczne, o chęć wyzyskania reformy dla zawładnięcia państwem w imię własnych rodowych interesów. Pozbawieni, w wyniku znanej sesji z 13 września 1790 r., dotychczasowego poparcia szlacheckiego przekazali w początkach grudnia 1790 r. inicjatywę konstytucyjną w ręce monarchy.5 Rosnąca orientacja szlachty na króla sprzyjała ostrożnej jej otwartości na propozycje reformatorskie Stanisława Augusta, wsparte na założeniach monarchii konstytucyjnej.6 W sposób natomiast całkiem  oczywisty do programu królewskiego nawiązywała elita szlachecka, zainteresowana przybliżeniem rozwiązań ustrojowych  Rzeczypospolitej do oświeconych państw zachodnich.7 Dzięki jej inicjatywom odnawiana przez szeroki krąg poselski  demokracja szlachecka podlegała zarazem procesom unowocześniania. Sztandarowymi  osiągnięciami elity szlacheckiej u schyłku 1790 r. było wykształcenie parlamentarnych predyspozycji reformatorskich dla silnej władzy wykonawczej z królem na czele oraz zasady sukcesji tronu mającej zastąpić wolną elekcję. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż wykazała się elita szlachecka nadzwyczajną wprost umiejętnością przekonywania do prezentowanych przez się racji programowych większości parlamentarnej. I ta okoliczność decydowała wprost o sukcesach polskiej łagodnej rewolucji jako ruchu społecznego. Przemiany inicjowane przez Sejm wsparte były, jak się przyjmuje na racjonalizacji tradycji narodowej i otwartości na zachodnie wzorce ustrojowe.8 W zaistniałej sytuacji obradujący Sejm wykazywał szereg zbieżności  z królewskim projektem konstytucyjnym, umożliwiając zbliżenie programowe obu podmiotów politycznych. Czytaj dalej Konstytucja 3 maja jako kompromis szlachecko – królewski