Konstytucja 3 maja jako kompromis szlachecko – królewski

Spoglądając na Konstytucję 3 maja przez pryzmat łagodnej rewolucji1, a więc  ruchu społecznego znajdującego wyraz w niebywałym wzroście aktywności politycznej ziemiańskiej szlachty, jawi się Ustawa Rządowa, jako rezultat wzajemnego przenikania się zapatrywań na reformę Rzeczypospolitej, z jednej strony oświeconej większości poselskiej obradującego Sejmu, z drugiej zaś króla.2

Stanisław Małachowski (Giovanni Lampi)
Stanisław Małachowski (Giovanni Lampi) marszałek Sejmu, marszałek konfederacji koronnej, skutecznie zabiegający o wykształcenie kompromisu konstytucyjnego zgodnego z założeniami łagodnej rewolucji
Kazimierz Nestor Sapieha
Kazimierz Nestor Sapieha, marszałek konfederacji litewskiej

Podstawy pod konstytucyjny  kompromis szlachecko-królewski, w tej postaci w jakiej został urzeczywistniony, położył przełom polityczny jaki zaistniał w obradach Sejmu w ciągu drugiej połowy 1790 r.A, B Pierwsza bowiem faza obrad sejmowych, związana z orientacją szlachty na polityczno-reformatorskie poczynania Potockich, zdawała się sprzyjać  urzeczywistnienia puławskiej wizji przemian. Przełom polityczny, o którym mowa, wyznaczały: kryzys zaufania społecznego wobec Potockich, orientacja szlachty na króla i przejmowanie inicjatywy konstytucyjnej przez Stanisława Augusta.3 Po przystąpieniu Stanisława Augusta, w marcu 1790 r., do sojuszu polsko-pruskiego, ziemiańska szlachta zainteresowana wypracowaniem rzeczywistej demokracji szlacheckiej, wspartej na konsekwentnie realizowanych rozwiązaniach antymagnackich4  oraz pogłębionej suwerenności Sejmu, dojrzała w królu bardziej wiarygodnego od Puławian jej rzecznika. Oligarchiczno-republikański program Potockich cieszący się w początkach obrad sejmowych znaczną wśród szlachty popularnością znalazł się w wyraźnym odwrocie.   Potoccy coraz częściej w ciągu roku 1790 pomawiani byli o tendencje oligarchiczne, o chęć wyzyskania reformy dla zawładnięcia państwem w imię własnych rodowych interesów. Pozbawieni, w wyniku znanej sesji z 13 września 1790 r., dotychczasowego poparcia szlacheckiego przekazali w początkach grudnia 1790 r. inicjatywę konstytucyjną w ręce monarchy.5 Rosnąca orientacja szlachty na króla sprzyjała ostrożnej jej otwartości na propozycje reformatorskie Stanisława Augusta, wsparte na założeniach monarchii konstytucyjnej.6 W sposób natomiast całkiem  oczywisty do programu królewskiego nawiązywała elita szlachecka, zainteresowana przybliżeniem rozwiązań ustrojowych  Rzeczypospolitej do oświeconych państw zachodnich.7 Dzięki jej inicjatywom odnawiana przez szeroki krąg poselski  demokracja szlachecka podlegała zarazem procesom unowocześniania. Sztandarowymi  osiągnięciami elity szlacheckiej u schyłku 1790 r. było wykształcenie parlamentarnych predyspozycji reformatorskich dla silnej władzy wykonawczej z królem na czele oraz zasady sukcesji tronu mającej zastąpić wolną elekcję. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż wykazała się elita szlachecka nadzwyczajną wprost umiejętnością przekonywania do prezentowanych przez się racji programowych większości parlamentarnej. I ta okoliczność decydowała wprost o sukcesach polskiej łagodnej rewolucji jako ruchu społecznego. Przemiany inicjowane przez Sejm wsparte były, jak się przyjmuje na racjonalizacji tradycji narodowej i otwartości na zachodnie wzorce ustrojowe.8 W zaistniałej sytuacji obradujący Sejm wykazywał szereg zbieżności  z królewskim projektem konstytucyjnym, umożliwiając zbliżenie programowe obu podmiotów politycznych. Czytaj dalej Konstytucja 3 maja jako kompromis szlachecko – królewski