Sejm Wielki jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. II): Ziemiańska szlachta w walce o pogłębioną reformę państwa. Przełom polityczny w obradach sejmowych. Sejm w podwojonym składzie liczebnym. Konstytucja 3 maja (1789-1792)

Po uformowaniu Sejmu nieustającego, rządzącego, u schyłku 1788 r. i  obaleniu Rady Nieustającej, w początkach roku następnego, przystąpiła ziemiańska szlachta do działań na rzecz kształtowania rzeczywistej demokracji szlacheckiej, a więc uwolnionej od dotychczasowej preponderancji magnackiej i pogłębionej suwerenności Sejmu.  Wprawdzie pierwsze sukcesy reformatorskie, utrzymane w nurcie rozwiązań niepodległościowych, odnotowano już w początkach obrad sejmowych,  ale właściwy czas na kreowanie, zarówno rzeczywistej demokracji szlacheckiej, jak i pogłębionej reformy państwa z ustawą konstytucyjną związać należy z utrwaleniem niezawisłości zewnętrznej Rzeczypospolitej, tj. ze zniesieniem Rady Nieustającej. Uwalniając kraj od zależności rosyjskiej, skoncentrowała się szlachta na wykształcaniu bliskiej jej wizji przemian reformatorskich. U podłoża przedsiębranych przez szlachtę usiłowań zmierzających do wykształcenia rzeczywistej demokracji szlacheckiej i pogłębionej reformy państwa legły, o czym wspomniano, silnie rozprzestrzenione tendencje antymagnackie  i  antysentorskie. Złożoność sytuacji polegała jednak na tym, iż wykształcona w początkach obrad sejmowych, szlachecka formacja parlamentarna, choć silnie akcentowała własne racje tożsamościowe, nie stała się podmiotem  politycznym zdolnym  przełożyć przedsiębrane przez się inicjatywy reformatorskie na rzecz całościowo pojmowanej ustawy konstytucyjnej. Stąd liczne meandry w jej postępowaniu reformatorskim, związane z przypisywaniem się do programów, czy to Puławian w początkach obrad sejmowych, czy też króla w drugiej fazie prac parlamentarnych.

Nie stała się też szlachecka formacja parlamentarna podmiotem politycznym o wyraźnie  wykształconej strukturze organizacyjnej; nie potrafiła ziemiańska szlachta wyłonić spośród siebie wyodrębnionego przywództwa politycznego. W tej sytuacji najbardziej wiarygodnym rzecznikiem interesów powiązanej węzłem konfederacji sejmowej szlachty stał się marszałek Sejmu Stanisław Małachowski. Bronił z determinacją autentycznie szlacheckiego charakteru konfederacji sejmowej przed zakusami opozycjonistów. Król w jednym z swych listów pisał: „Małachowski … marszałek powiedział wręcz i głośno i samym nawet partyzantom hetmańskim, że gdyby oddzielną  konfederacyją chciał kto robić w kraju, to choć z żalem , ale by musiał zakrwawić swoją Laskę i głowy by latały.”1  Gotów więc był marszałek przekształcić łagodną rewolucję parlamentarną w rewolucję krwawą, aby bronić autentycznie szlacheckiego charakteru konfederacji sejmowej. Postawa marszałka Stanisława Małachowskiego budziła wśród hetmańczyków respekt i jak podaje Stanisław August: „nie śmieli go osobiście atakować.”2

Należy też mieć na uwadze fakt, iż niezależnie od podejmowanych przez szlachtę uchwał sejmowych, podstawową rolę w narastaniu procesu reformatorskiego obradującego Sejmu odegrały, wykształcone w trakcie jego prac, parlamentarne predyspozycje reformatorskie. Trudne do przyjęcia w danym momencie propozycje reformatorskie uzyskiwały jednak akceptację  obradujących w nieco późniejszym terminie w ramach rozwiązań o charakterze globalnym, dzięki przemawiającej do wyobraźni szlacheckiej argumentacji zgłoszonej w trakcie wcześniejszej dyskusji sejmowej, jak i w toku uzgodnień kuluarowych.3  Wielce znaczącą rolę w ukierunkowaniu merytorycznym obrad sejmowych i ich usprawnieniu odgrywały często zwoływane sesje prowincjonalne.4

W ciągu roku 1789 na plan pierwszy w usiłowaniach reformatorskich szlachty wysunęła się marcowa decyzja sejmowa o podatku 10 i 20 grosza dzięki której obciążeniami podatkowymi objęto, wolne dotychczas od podatków, dobra znajdujące się w bezpośrednim władaniu szlachty, tj. majątki folwarczne.5 Jednocześnie stanowiła ustawa wielce znaczący przejaw szlacheckich rozwiązań reformatorskich wspartych na tendencjach anymagnackich,  przewidując progresywne obciążenie dóbr królewskich, których użytkowanie wiązano z wielkimi imionami magnackimi oraz majątków kościelnych.

W wyniku stoczonej również w marcu 1789 r. debaty dotyczącej  obciążeń podatkowych mieszkańców wsi, wykształcono parlamentarne predyspozycje reformatorskie dla objęcia ludności chłopskiej opieką państwowo-prawną.6 Były one  na tyle silnie wykształcone, iż ich przełożenie na język ustawodawczy w przyszłym akcie konstytucyjnym nie wymagało już odrębnych rozważań sejmowych w tej mierze.

Wielce doniosłym osiągnięciem reformatorskim szlacheckiej formacji reformatorskiej, dokonanym w ciągu roku 1789, było przeprowadzenie uchwały sejmowej o ukształtowaniu nowocześnie pomyślanej  administracji terenowej państwa posiadającej charakter samorządowy, tj. komisji porządkowych cywilno-wojskowych.7 Powołane zostały komisje w wyniku inicjatywy ziemiańskiej  szlachty, odrębnie dla Litwy i Korony, w listopadzie 1789 r. Stały się ważkim rozwiązaniem ustrojowym obradującego Sejmu, zaangażowanego w kształtowanie unowocześnionej, rzeczywistej demokracji szlacheckiej. Organizacja terenowej władzy administracyjnej uzyskując oblicze komisji porządkowych cywilno-wojskowych współbrzmiała  z koncepcją funkcjonowania centralnej administracji państwowej w postaci Komisji resortowych.8 Nowa instytucja ustrojowa „z ducha narodu płynąca”, jak się przyjmuje,9 pozostająca w zgodzie z: „demokratycznymi tradycjami szlacheckiego państwa,”10 uzyskała wysoką ocenę w badaniach nad dziejami kultury polskiej.11

Reformatorskie usiłowania szlacheckie, przedsiębrane w ciągu roku 1789  a również te z samych początków Sejmu,  utrzymane były w nurcie rozwiązań inspirowanych ideą narodowego monarchy z przeszłości. Dokonania sejmowe wskazują, że odwoływano się przede wszystkim do propozycji reformatorskich Stanisława Leszczyńskiego. Niektóre węzłowe decyzje szlacheckie zidentyfikować  można ze zgłaszanymi, już w początkach XVIIII w., postulatami Stanisława Dunin Karwickiego, reprezentującego środowisko reformatorskie wywodzące się z czasów Jana III Sobieskiego, króla – rodaka.  Uchwała sejmowa o stutysięcznej armii wprost tkwiła swymi korzeniami w wizji aukcyjnej zwycięzcy spod Wiednia.12  Natomiast determinacja  reformatorska szlachty z początku obrad parlamentarnych, wsparta na zaburzeniach sejmowych i towarzyszących im tendencjach antysenatorskich, budziła ówcześnie skojarzenia z szlacheckimi poruszeniami antymagnackimi   z okresu elekcji Michała Korybuta Wiśniowieckiego.13

Wspierano się w oczywisty sposób i na nowszej tradycji republikańskiej, sięgając do reform Sejmu konwokacyjnego z r. 1764 i jego postanowień o powołaniu Komisji resortowych.14 W szczególności wysoko oceniano funkcjonowanie Komisji Wojskowej, którą, jak akcentowano: „słodko wspomina naród.”15 Utrzymywała się wśród  obradującej szlachty opinia, iż Sejm konwokacyjny, to  Sejm:  „wiecznej pamięci godny.”16

Szlachecka formacja parlamentarna, stawszy się po zaburzeniach sejmowych z końca listopada 1788 r., w pełni partnerskim, wobec Puławian i króla, podmiotem politycznym, weszła w skład powołanej w początkach września 1789 r. Deputacji do Formy Rządu, która skupiwszy  trzy konstruktywnie zorientowane podmioty polityczne zmierzała do  wypracowania założeń przyszłej ustawy konstytucyjnej.17   Rezultaty prac Deputacji przyjęte zostały przez Sejm w końcu grudnia 1789 r.  pod mianem Zasad do poprawy formy rządu. Powstawały Zasady … pod przemożnym wpływem, dzierżącego inicjatywę polityczną w obradach sejmowych, Ignacego Potockiego, odzwierciedlając założenia puławskiej koncepcji programowej. Niemniej ziemiańska szlachta dojrzała w Zasadach … reformę kształtującą fundamenty odnowionego modelu państwa demokracji szlacheckiej.18 Zapowiedź pozbawienia praw politycznych szlachty gołoty cieszyła się wprost ogromną, wśród społeczności szlacheckiej, popularnością. Powszechnie wyglądano jak najszybszego przeistoczenia Zasad … w program konstytucyjny. Puławianie nie wykorzystali jednak, z różnych względów,  sprzyjającej sytuacji społeczno-politycznej i parlamentarnej dla przekształcenia Zasad  … w akt konstytucyjny, tracąc tym samym, jak wykazała to najbliższa przyszłość możliwość urzeczywistnienia bliskiej im wizji programowej. Rzecz bowiem w tym, iż oligarchiczno-republikański program puławski nie wytrzymywał próby czasu. Republikańska warstwa tegoż programu zbliżała początkowo  ziemiańską szlachtę do Puławian. Ale  w ciągu pierwszej połowy 1790 r. coraz częściej kojarzono już działania Ignacego Potockiego z oligarchicznymi ambicjami programowymi Puławian. Domniemania, iż reforma traktowana jest przez Puławian instrumentalnie dla zawładnięcia państwem rozprzestrzeniały się, stając się jedną z istotnych przesłanek stagnacji w pracach parlamentarnych.

W Sejmie narastał w ciągu 1790 r. przełom polityczny. Wyznaczały go: kryzys społecznego zaufania wobec Potockich, orientacja szlachty na króla, przejmowanie inicjatywy konstytucyjnej przez Stanisława Augusta.19 Podstawową rolę w zaistnieniu owego przełomu politycznego  odegrało opowiedzenie się Stanisława Augusta, w marcu 1790 r., po stronie przymierza polsko-pruskiego. Okazało się, że król, zrywający z opcją prorosyjską, opowiadający się po stronie niepodległościowej większości sejmowej, cieszy się ogromną popularnością, zarówno w Sejmie jak i na prowincji, uważany jest za bardziej wiarygodnego rzecznika rzeczywistej demokracji szlacheckiej niźli Puławianie. Najbardziej nośne w staropolskiej kulturze politycznej zawołanie: król z narodem, naród z królem zataczało coraz to szersze kręgi.20

Ziemiańska szlachta orientując się na króla okazywała ostrożną otwartość na przedsięwzięcia programowe Stanisława Augusta, dostrzegając możliwość ich powiązania z  założeniami odnawianej demokracji szlacheckiej. Szczególną rolę w zaistnieniu przełomu politycznego odegrały dążenia elity szlacheckiej do globalnego unowocześnienia Rzeczypospolitej poprzez odwołanie się do międzynarodowych standardów ustrojowych.21 Przedsiębrane przez elitę szlachecką usiłowania na rzecz swoiście pojmowanej europeizacji Rzeczypospolitej, unowocześniały odnawianą demokrację szlachecką, powodowały iż program reformatorski łagodnej rewolucji zaczął wykazywać szereg zbieżności z królewską koncepcją reformy. Do szczególnych osiągnięć elity szlacheckiej u schyłku pierwszej kadencji zaliczyć by można wykształcenie parlamentarnych predyspozycji reformatorskich  dla silnej władzy wykonawczej i sukcesji tronu, zastępującej wolną elekcję.22 Co szczególnie istotne wykazała się elita szlachecka umiejętnością pozyskiwania dla swych racji większości parlamentarnej. Fakt ten posiadał fundamentalne znaczenie dla narastania zasadniczej reformy Rzeczypospolitej, stanowił wprost o fenomenie polskiej łagodnej rewolucji.

Podstawową rolę w zaistnieniu przełomu politycznego odegrała sesja sejmowa z 13 września 1790 r. przyznająca Stanisławowi Augustowi uprawnienia rozdawnicze wbrew pierwotnym zapatrywaniom Ignacego Potockiego.23 Puławianie ponieśli dotkliwą porażkę. Wychodzili z debaty na tyle osłabieni politycznie, iż tracili możliwość realizacji własnej wizji programowej.  W wyniku sesji z 13 września,  jak stwierdza Emanuel Rostworowski, kanwa reformatorsko-konstytucyjna  opracowanego pod auspicjami Ignacego Potockiego projektu Deputacji do Formy Rządu: „była nie do utrzymania.”24 Elita szlachecka postanowiła wyzyskać osłabienie polityczne Potockich w celu skierowania debaty na drogę prowadzącą ku   rzeczywistej demokracji szlacheckiej z królem na czele. Wielce istotną rolę w zaistnieniu przełomu politycznego odegrała sugestywna mowa Piusa Kicińskiego, posła liwskiego o wyraźnym wydźwięku antypuławskim,  nakreślająca obraz  „Rzeczpospolitej Szlacheckiej” z królem jako jej przewodnikiem.

Pius Kiciński. Wojciech Wiktor Szczygielski
Pius Kiciński, poseł liwski – czołowy przedstawiciel elity szlacheckiej, autor głośnej mowy z 13 IX 1790 r., o wyraźnym wydźwięku antypuławskim, inspirującej zaistnienie przełomu politycznego w obradach Sejmu Wielkiego

Najwybitniejszy bodaj znawca obrad Sejmu Wielkiego, Walerian Kalinka, oceniając wystąpienie posła liwskiego, pisał: „Mowa ta pod względem siły i ognia  przewyższa wszystko, co na tym Sejmie było powiedziane.”25

Pierwsza strona druku słynnej mowy Piusa Kicińskiego, posła liwskiego, walnie przyczyniającej się do zaistnienia przełomu politycznego w obradach Sejmu Wielkiego. Wojciech Wiktor Szczygielski
Pierwsza strona druku słynnej mowy Piusa Kicińskiego, posła liwskiego, walnie przyczyniającej się do zaistnienia przełomu politycznego w obradach Sejmu Wielkiego

Oracja Piusa Kicińskiego porwała sejmujących. Ziemiańska szlachta dokonywała przeorientowania prac Sejmu.  Prace te nakierowane dotychczas na współpracę szlachecko-puławską i realizację oligarchiczno-republikańskiego programu reformatorskiego Potockich,  uzyskiwały charakter współdziałania szlachecko-królewskiego z wyeksponowaną wizją przemian bliskich Stanisławowi Augustowi.  Ignacy Potocki straciwszy szanse na urzeczywistnienie puławskiego programu reformatorskiego, przekazał w dniu 4 grudnia 1790 r. inicjatywę konstytucyjną w ręce Stanisława Augusta.26

W międzyczasie w związku z upływającą dwuletnią kadencją Sejmu podjęto decyzję o prorogacji jego obrad na następne dwulecie wraz z przedłużoną, do czasu uchwalenia konstytucji, konfederacją sejmową pod kierownictwem dotychczasowych marszałków, a również o  wyborze nowych posłów, którzy połączywszy się z dotychczasowymi, ukształtować mieli nowy o podwojonym liczebnie składzie poselskim Sejm.27 W połowie listopada 1790 r. odbyły się sejmiki poselskie, które z jednej strony, ku ogromnemu rozczarowaniu liderów politycznych Rzeczypospolitej, wypracowały instrukcje o wyraźnie konserwatywnym charakterze,28 z drugiej zaś potrafiły wyłonić proreformatorsko zorientowany skład poselski. Niemal 2/3 nowo wybranych posłów reprezentowało orientację reformatorską.29

Nowo wybrani posłowie przybyli do Warszawy, przystąpili do aktu konfederacji sejmowej, zdezawuowali w praktyce konserwatywny charakter otrzymanych instrukcji30 i poparli królewską wersję przygotowywanej ustawy zasadniczej, odwołującej się do założeń monarchii konstytucyjnej. Ale zdawać należy  sobie sprawę z faktu, iż w wyniku listopadowych wyborów obradujący w podwojonym składzie poselskim Sejm, w jeszcze większym niż dotychczas stopniu stał się Sejmem szlacheckim, zabiegającym o własne szlacheckie interesy.

Utrzymywało się przeświadczenie, że wybrani w listopadzie 1790 r. posłowie wnieśli w obrady sejmowe nowy impuls, który przesądzić może o zasadniczej reformie Rzeczypospolitej.  Mówiono więc, iż listopadowe wyłonienie posłów: „dało nowe Sejmowi życie, a oziębiony do dobrego zapał ożywiło … odżywiony zapał, dobrze użyty, zbawić Ojczyznę może.”31

Strona tytułowa Diariusza Sejmu Wielkiego z r. 1790 pod red. Antoniego Siarczyńskiego (II kadencja obrad; błędna datacja roczna). Wojciech Wiktor Szczygielski
Strona tytułowa Diariusza Sejmu Wielkiego z r. 1790 pod red. Antoniego Siarczyńskiego (II kadencja obrad; błędna datacja roczna)

Elita ziemiańskiej szlachty dążyła, co zrozumiałe, do nowego otwarcia  reformatorskiego obradującego Sejmu. Odnowiona konfederacja sejmowa zaakcentowała swoją obecność na parlamentarnej scenie politycznej w początkach stycznia 1791 r., zgłaszając propozycję zmiany dotychczasowego porządku obrad sejmowych. Rzecz szła o oddalenie dalszej debaty nad dyskutowanymi, od września 1790 roku, prawami kardynalnymi, wniesionymi przez Deputację do Formy Rządu i rozpoczęcie prac nad kwestią sejmikową. Przejście do dyskusji nad sejmikami wpisywać miało odnowioną konfederację sejmową w główny nurt polityczno-reformatorski obrad sejmowych, wiodący ku wykształtowaniu  rzeczywistej demokracji szlacheckiej. Zakończenie dyskusji nad prawami kardynalnymi otwierało zarazem drogę do zaistnienia na forum obrad parlamentarnych królewskiemu projektowi konstytucyjnemu. Znamienne jednak, iż podobnie jak w początkach pierwszej kadencji ziemiańska szlachta w dążeniu do urzeczywistnienia swych planów polityczno-reformatorskich musiała wesprzeć się na  pozaparlamentarnych formach  walki. Odnowiona konfederacja sejmowa  sięgnęła po najsilniejszy swój oręż, odwołując się na sesji z 4 stycznia do zaburzeń sejmowych i wizji wyodrębnionych obrad Izby Poselskiej pod prezydencją marszałka Stanisława Małachowskiego.

A więc rzecz w tym, iż obstrukcyjne działania prowadzącego obrady sejmowe marszałka wielkiego koronnego Michała Mniszcha, wzbraniającego się przed przeprowadzeniem głosowania nad przejściem do kwestii sejmikowej, doprowadziły na sesji z 4 stycznia 1791 r. do wybuchu spontanicznych zaburzeń parlamentarnych o niezwykle gwałtownym charakterze.

Michał Jerzy Wandalin Mniszech (wdg obrazu Jana Chrzciciela Lampiego Starszego), marszałek wielki koronny, obrońca Rady Nieustającej, rzecznik senatorskiej wizji obrad Sejmu Wielkiego, przeciwnik Konstytucji 3 maja. Wojciech Wiktor Szczygielski
Michał Jerzy Wandalin Mniszech (wdg obrazu Jana Chrzciciela Lampiego Starszego), marszałek wielki koronny, obrońca Rady Nieustającej, rzecznik senatorskiej wizji obrad Sejmu Wielkiego, przeciwnik Konstytucji 3 maja

Zaraz na wstępie, jak podaje diariusz sejmowy: „dały się słyszeć liczne głosy za prawami stanu rycerskiego i za prerogatywami marszałka sejmowego … o przejście do Izby Poselskiej wołano, a śrzodek Izby znaczną częścią posłów otaczających marszałka sejmowego napełniony został.”32 Sejm pogrążył się we: „wrzawie i zamieszaniu.”33  Zaburzeniom przewodził Stanisław Sołtyk, poseł krakowski, czołowy przedstawiciel elity szlacheckiej, gorący zwolennik idei separatyzmu sejmowego,  jako najbardziej skutecznego środka wymuszającego na liderach politycznych Rzeczypospolitej ustępstwa wobec żądań szlacheckich. Sformułowana przez Stanisława Sołtyka w trakcie poruszeń parlamentarnych maksyma znajdująca wyraz w stwierdzeniu, iż:  „Izba Poselska jest … fortecą naszą”34  dawała, w znamiennym sformułowaniu,  świadectwo wiodącej roli, jaką spełniała ówcześnie idea separatyzmu sejmowego  w rozwiązywaniu nabrzmiałych problemów parlamentarnych po myśli szlachty.

Stanisław Sołtyk. Wojciech Wiktor Szczygielski
Stanisław Sołtyk, poseł krakowski (Józef Grassi) – czołowy przedstawiciel elity szlacheckiej, przywódca zaburzeń sejmowych z 4 I 1791 r., prowadzących ku wykształceniu szlachecko-królewskiego kompromisu konstytucyjnego

Niemal natychmiast przerodziły się owe zaburzenia w poruszenia przekraczające pierwotne żądania dotyczące realizacji założonego porządku dziennego sesji. Celem nadrzędnym elity szlacheckiej okazało się bowiem zademonstrowanie siły i mocy odnowionej konfederacji sejmowej w walce o najbardziej korzystny dla obradującej zborowości poselskiej kształt przyszłej reformy konstytucyjnej. Benedykt Hulewicz, poseł wołyński, oceniając przebieg sesji z 4 stycznia, mówił wprost: „Poprzedniczej sesyi obrót był próbą wewnętrznej sejmujących siły i kalkulacyją dalszych postępków.”35  Chodziło przede wszystkim o pogłębioną suwerenność sejmową. Ziemiańska szlachta dążyła po prostu  ku temu, aby przyszłe sejmy: „zachowały możliwie najwięcej tej władzy, którą Sejm Wielki skupiał w swych rękach.”36  Stanisław Sołtyk w wygłoszonej w trakcie poruszeń tumultowych mowie programowej wezwał parlamentarzystów do separatystycznych obrad w Izbie Poselskiej, dając  obradującym czytelny sygnał, że to właśnie Izba Poselska jest niezawodnym, wolnym od różnorakich intryg sejmowych, gwarantem  sukcesu reformatorskiego satysfakcjonującego szlachtę. Zaapelował do obradujących: „A gdy nam tu sejmować nie dozwalają, idźmy do Izby naszej Poselskiej.”37  I skierował ku  wyjściu swe kroki, a jak podaje źródło: „zaraz wyszedł  a za nim prawie wszyscy za sejmikami stawający i wziąwszy na ręce swe cnotliwego marszałka sejmowego JW Małachowskiego już wychodzili … Do tego zaś wyjścia nie tylko się wzięła daleko większa część posłów koronnych, ale znaczna i litewskich, opuszczając swego marszałka X[ię]cia Sapiehę … posłowie wybiegali i przez krzesła przeskakiwali … W tej okoliczności Mniszech marsz[ałek] w.k. z kanclerzem za tron uciekli.”38  W sprawozdaniu z obrad sejmowych, czytamy: „głos JP. krakowskiego został przerwany, ruszeniem na śrzodek z ławek wielu z JWW. posłujących, chcących oddalić się do Izby Poselskiej, którzy otoczywszy  JP. Małachowskiego mar[szałka] sejmowego, zapraszali z sobą … Izba długo w zamieszaniu była.”39 Podobnie widział sprawy Julian Ursyn Niemcewicz, poseł inflancki, który pisał: „obruszyli się posłowie, tłumnie wyszli na środek izby i otaczając marszałka sejmowego, i biorąc go już na barki swoje: <Idźmy – wołali – do osobnej izby naszej poselskiej, gdy tu prawa nasze gwałconymi są>.”40

Julian Ursyn Niemcewicz (Józef Czaczkowski wdg obrazu Antoniego Brodowskiego), poseł inflancki, autor pamiętnika, zawierającego m.in. informacje na temat przebiegu obrad Sejmu Wielkiego. Wojciech Wiktor Szczygielski
Julian Ursyn Niemcewicz (Józef Czaczkowski wdg obrazu Antoniego Brodowskiego), poseł inflancki, autor pamiętnika, zawierającego m.in. informacje na temat przebiegu obrad Sejmu Wielkiego

Przytaczana dokumentacja źródłowa wskazuje że na rzecz separatystycznych obrad w Izbie Poselskiej opowiadała się zdecydowana większość posłów koronnych i „znaczna” litewskich.

Julian Ursyn Niemcewicz, jako bezpośredni uczestnik omawianej sesji, zwracał uwagę, iż  nad tokiem obrad sejmowych zawisła  całkiem realna groźba rozłamu parlamentarnego. Oceniał zaburzenia  styczniowe: „jako krok fatalnym Rzeczypospolitej zagrażający rozdwojeniem.”41  Ostatecznie dzięki przedsiębranym przez Stanisława Augusta zabiegom, wspartym  przez Stanisława Sołtyka, zaburzenia zostały zażegnane. Król apelował do zebranych: „Kończmy w jednej Izbie cośmy zaczęli, bo jak się będziem rozdwajać, nic nie zrobiemy.”42 Apel królewski znalazł zrozumienie wśród obradujących. Jak podaje relacja odnosząca się do posłów kierujących się ku Izbie Poselskiej z niesionym na  rękach marszałkiem Stanisławem Małachowskim: „wrócili się trzymając na swych ramionach poczciwego starca, oświadczając się, iż wyjdą jeżeli propozycyją będą tamować.”43  Stanisław Sołtyk, wspierając króla,  zwracał się zarazem do marszałka Stanisława Małachowskiego, mówąc: „Widziałeś JW Marszałku! że ręce nasze i serca niosły cię do Izby Poselskiej, poznaj stąd przywiązanie nasze ku tobie, a przeto bądź czuły i patrz, aby stan nasz w niczym pokrzywdzenia nie cierpiał.”44  Ten swoiście pojmowany apel umacniać miał Stanisława Małachowskiego  w przekonaniu, iż niezależnie od wiążących go jako marszałka sejmowego procedur postępowania parlamentarnego i otrzymanej instrukcji, winien kierować się przede wszystkim wolą większości sejmujących. Przeprowadzone jeszcze na tejże sesji głosowanie pozwalające dokonać na następnej sesji głosowania w kwestii zmiany porządku obrad sejmowych w zgodzie z propozycjami zwolenników opcji sejmikowej, umożliwiło powrót do normalnego toku prac parlamentrnych.45 Sesja z 7 stycznia, przesądziła o nowym porządku obrad sejmowych, tak jak wyobrażała to sobie odnowiona konfederacja sejmowa.46

Następstwa polityczno-reformatorskie poruszeń sejmowych do jakich doszło w początkach stycznia 1791 r. były bardzo poważne. Zdawać więc należy sobie sprawę z faktu, że w sposób decydujący wpłynęły na wykształcenie  ostatecznej wersji kompromisu konstytucyjnego.

Poruszenia parlamentarne z początków stycznia uświadamiały liderom politycznym Rzeczypospolitej, a zwłaszcza królowi, fakt, podstawowy, ten mianowicie, iż  szlachecka formacja parlamentarna, niebywale wzmocniona liczebnie, stała   się po wyborach z listopada 1790 r., podmiotem politycznym zdecydowanym przeprowadzić zasadniczą reformę państwa, odwołując się do separatystycznych obrad Izby Poselskiej z marszałkiem Stanisławem Małachowskim na czele. Już w trakcie zaburzeń zwracano uwagę, iż zaistniała sytuacja wskazuje na: „odmienioną postać Izby” i „wcale inny sposób myślenia teraz” debatujących w porównaniu z dotychczasowym charakterem obrad.47

Zaistniała sytuacja zdawała się wskazywać, że  zbiorowość poselska w początkach drugiej kadencji zmierzała po prostu ku temu, aby dyktować warunki gry parlamentarnej w ostatecznej rozgrywce sejmowej o kształt kompromisu konstytucyjnego. Jednocześnie bieg wydarzeń sejmowych daje świadectwo temu, że ziemiańska szlachta dążyła do urzeczywistnienia bliskich jej celów programowych nie zrywając bynajmniej więzi reformatorskiej z królem, doceniając wagę konstytucyjnego kontaktu z monarchą. Znamienne świadectwo tej sytuacji daje np. Onufry Morski, kasztelan kamieniecki. Nawiązując do poruszeń sejmowych, jakie rozegrały się w Sejmie w dniu 4 stycznia, mówił na następnej sesji, zwracając się do króla: „jest zapał chwalebny Najjaśniejszy Panie w narodzie, trzymaj się narodu a będziesz wraz z nami szczęśliwym.”48 Oracja Onufrego Morskiego, utrzymana w konwencji apelu skierowanego pod adresem Stanisława Augusta, świadczy wymownie o rachubach elity szlacheckiej na wykształcenie projektu konstytucji w oparciu o współpracę z monarchą. Styczniowe zaburzenia sejmowe wskazywały, że ziemiańska szlachta przejawia postawę otwartą na królewski projekt konstytucji i nowoczesność ustrojową, ale usilnie zabiega o uwzględnienie rozwiązań akcentujących, w  większym lub mniejszym stopniu, suwerenność Sejmu. Stanisław August zdawał sobie sprawę, że odnowiona konfederacja sejmowa stwarza wyjątkowe wprost szanse na przeprowadzenie reformy Rzeczypospolitej zgodnej z jego intencjami. Król, w trosce o zachowanie jedności obrad Sejmu, chcąc uniknąć groźby separatyzmu sejmowego, zdecydował się podzielić sugestię kasztelana kamienieckiego, aby trzymać się narodu i przychylił się do wykształcenia kompromisu satysfakcjonującego szlachtę.

Rzecz  szła z jednej strony o kwestie merytoryczne, a więc przezwyciężenie podstawowych kontrowersji ustrojowych, dzielących oba podmioty polityczne, z drugiej – o uformowanie określonego trybu przyjęcia ustawy zasadniczej.

Co się tyczy kwestii merytorycznych to pole manewru kompromisowego było szerokie. Zdawać należy sobie sprawę, że unowocześnienie struktury ustrojowej Rzeczypospolitej zasadzało się przede wszystkim na konieczności wzmocnienia władzy wykonawczej. Z uwagi na tradycyjny brak zrozumienia szlachty dla silnej władzy rządowej, wykształcenie kompromisu rysowało się jako problem wielce złożony. W sukurs kompromisowi konstytucyjnemu przyszły Komisje resortowe, zapewniające ziemiańskiej szlachcie współudział we władzy administracyjnej na szczeblu centralnym. Komisje resortowe w składzie szlachecko-senatorskim, odwzorowując strukturę Sejmu, pozostając w ścisłym z nim kontaktach, budziły skojarzenia z władzą wykonawczą proweniencji sejmowej. Urzeczywistniały szlacheckie wyobrażenia o zastępczych wobec Sejmu organach władzy wykonawczej państwa, stawały się w odczuciach społecznych wyznacznikami państwa obywatelskiego.49  Funkcjonowanie Komisji od zarania obrad sejmowych, umacniało szlachtę w przeświadczeniach o potrzebie rozgraniczenia, w procesie postępowania reformatorskiego,  władzy wykonawczej na sferę administracyjną i „rządową” w ściślejszym tego słowa znaczeniu. Ziemiańska szlachta, zadawalając się przejęciem kontroli nad centralną administracją państwa, wyrażała zgodę na ulokowanie w gestii króla władzy rządowej, w ściślejszym tego słowa znaczeniu. W sytuacji jaka zaistniała przyzwolenie króla na zwichnięcie monteskiuszowskiej zasady równoważenia się władz i zaakcentowanie suwerenności Sejmu, o co usilnie zabiegała obradująca zbiorowość parlamentarna, rekompensowane było zgodą szlachecką na decyzyjne kompetencje Straży, na jej uprawnienia kierownicze i zwierzchnie  wobec całej administracji. Dozorcze jedynie prerogatywy władzy typu Straży, tak jak wyobrażali to sobie Puławianie, zostały definitywnie przezwyciężone. Elita szlachecka odwołując się do republikańskiej maksymy, iż: „Przy natężeniu władzy prawodawczej, to jest najwyższej  narodu władzy, powiększenie władzy wykonawczej niebezpiecznym być nie może”,50 wyrażała przyzwolenie dla wzmocnienia władzy wykonawczej z królem na czele.

Rola jaka przypadła Komisjom resortowym w procesie doskonalenia całej formacji władz wykonawczych Rzeczypospolitej okazała się wielce doniosła.  W wzajemnych powiązaniach między Strażą a Komisjami resortowymi widziano optymalne rozwiązania dotyczące przezwyciężenia dotychczasowych słabości  w kwestii o której mowa. Utrzymywało się wśród szlachty przeświadczenie, że to właśnie: „Straż i rządowe komisyje w stosowność, harmonię i wzajemny dozór najistotniej wzięte” są gwarantem: „niezawodnej egzekucyi  tejże władzy wykonawczej”.51 I tak było w istocie rzeczy.

Kształtowanie kompromisu zasadzało się  na rozwiązaniach ustrojowych oscylujących pomiędzy silną władzą wykonawczą z królem na czele, tak jak chciał tego Stanisław August, a tendencjami zmierzającymi do pogłębienia suwerenności sejmowej, w zgodzie z poglądami ziemiańskiej szlachty.52

Tok obrad sejmowych wskazuje, że ziemiańska szlachta zmierzała do wpisania rzeczywistej demokracji szlacheckiej wraz z pogłębioną suwerennością sejmową w ramy królewskiego projektu konstytucyjnego. Stanisław August, zadawalając się inicjatywami reformatorskimi elity szlacheckiej, zafascynowanej zachodnimi standardami ustrojowymi, chcąc uniknąć na przyszłość takiej sytuacji jak ta z początków stycznia, gotów był osadzić wypracowany przez się projekt konstytucyjny w bliskich szlachcie realiach republikańskich.53

Istotę drugiej warstwy kompromisu sprowadzono do konieczności uchwalenia królewskiego projektu konstytucyjnego w tej postaci w jakiej będzie wnoszony pod obrady sejmowe z możliwością wszakże wprowadzenia do uchwalonej już ustawy zasadniczej pewnych uzupełnień pozostających w zgodzie  z intencjami obradujących parlamentarzystów w okresie pokonstytucyjnym. Przewidziano w wyniku prowadzonych negocjacji: „włączenie do konstytucji uzupełniających ją praw szczegółowych, które sejm ustanowi później.”54  Uzewnętrznionym na forum Sejmu wyrazem owej drugiej warstwy kompromisu stała  się Deklaracja Stanów Zgromadzonych.55  Wyartykułowane w Deklaracji stwierdzenie, iż: „opisy szczególne do artykułów … w tej niniejszej Konstytucyi zamkniętych … za część składającą tęż Konstytucyją deklarujemy”56 dają temu znamienne świadectwo.

Interesy szlacheckiej formacji parlamentarnej najpełniej wyrażał na owym etapie formowania kompromisu konstytucyjnego Hugo Kołłątaj wspierany przez marszałka Stanisława Małachowskiego.57  Należy wreszcie mieć na uwadze fakt, iż w ustawie zasadniczej znalazło się  szereg treści republikańskich proweniencji puławskiej. Pomimo tego, iż Potoccy znaleźli się w odwrocie politycznym, republikańska warstwa oligarchiczno-republikańskiego programu Puławian, urzeczywistniana w pierwszej fazie obrad sejmowych, posiadła na tyle silne umocowanie parlamentarne, iż jej przełożenie, w mniejszym lub szerszym zakresie,  na zapis konstytucyjny, było w praktyce kwestią przesądzoną. Intensywnie zabiegał o jej osadzenie w ustawie zasadniczej Ignacy Potocki, uznawany, jak podano to wyżej, obok Hugona Kołłątaja, za współautora Konstytucji 3 maja.58

Zanim doszło do uchwalenia Konstytucji 3 maja, Sejm powziął dwie bardzo ważne decyzje, mianowicie dotyczące reformy sejmikowej i miejskiej. W marcu 1791 r. dokonano reformy sejmikowej, pozbawiając uprawnień politycznych nieposesoryjną szlachtę.59 Reforma posiadała wyraźny aspekt antymagnacki, wynosząc ziemiańską szlachtę na pozycję rzeczywistego suwerena sejmikowej prowincji. Ważną konsekwencją debaty sejmikowej było ukształtowanie parlamentarnych predyspozycji reformatorskich w kwestii nowocześnie pojmowanej zasady reprezentacji, tj. przewagi ustawodawczej Sejmu nad sejmikami.60 Natomiast uchwalone w kwietniu 1791 r. prawo o miastach61 zmierzało w kierunku wykształcenia narodu szlachecko-mieszczańskiego. Otrzymali mieszczanie w wyniku ustawy miejskiej prawa obywatelsko-wolnościowe przysługujące dotychczas wyłącznie szlachcie, a również ograniczone uprawnienia polityczne. Te ostatnie znalazły wyraz  przede wszystkim w możliwości wyboru plenipotentów uczestniczących  w sprawowaniu władzy wykonawczej państwa na szczeblu centralnym.  Uzyskały miasta rozbudowane uprawnienia  samorządowe. Szeroko pojmowany system nobilitacyjny służyć miał kształtowaniu bardziej otwartej niż dotychczas struktury społecznej wspólnoty narodowej.

W przeddzień  wniesienia pod obrady sejmowe projektu Konstytucji, dokonano podpisania jej Asekuracji. 74 połów i 9 senatorów zobowiązywało się głosować na rzecz przyjęcia Ustawy Rządowej w dniu 3 maja.62

Asekuracja – podpisy senatorów i posłów z 2 maja 1791 r. zobowiązujących się głosować na rzecz przyjęcia Ustawy Rządowej (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie). Strona 1. Wojciech Wiktor Szczygielski
Asekuracja – podpisy senatorów i posłów z 2 maja 1791 r. zobowiązujących się głosować na rzecz przyjęcia Ustawy Rządowej (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie). Strona 1
Asekuracja – podpisy senatorów i posłów z 2 maja 1791 zobowiązujących się głosować na rzecz przyjęcia Ustawy Rządowej(Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie). Strona 2. Wojciech Wiktor Szczygielski
Asekuracja – podpisy senatorów i posłów z 2 maja 1791 zobowiązujących się głosować na rzecz przyjęcia Ustawy Rządowej(Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie). Strona 2

Uchwalenie Ustawy Rządowej  3 maja 1791 r. to suwerenna decyzja obradującego Sejmu przyjmującego królewski projekt konstytucji.

Uchwalenie Konstytucji 3 maja (Jan Piotr Norblin). Wojciech Wiktor Szczygielski
Uchwalenie Konstytucji 3 maja (Jan Piotr Norblin)
Uchwalenie Konstytucji 3 maja. Wojciech Wiktor Szczygielski
Uchwalenie Konstytucji 3 maja (Kazimierz Wojniakowski)

Dzięki Konstytucji majowej63  uformowano nowoczesny, oświeceniowy model państwa demokracji parlamentarnej. Ustanowiono Sejm zawsze gotowy podejmujący decyzje większością głosów, z  nowocześnie pojmowaną zasadą reprezentacji, przywiązując znaczącą wagę do kwalifikowanej większości głosów sejmowych. Zlikwidowano możliwość zwoływania konfederacji i sejmów skonfederowanych. Jednocześnie powołano silną władzę wykonawczą typu rządowego o charakterze ministerialnym  w postaci Straży Praw z wyeksponowaną w niej pozycją króla i zdaniem monarchy zawsze przeważającym, choć wymagającym kontraasygnaty jednego z ministrów.Proklamowano zasadę nieodpowiedzialności monarchy.

Pierwsza strona rękopisu Konstytucji 3 maja. Wojciech Wiktor Szczygielski
Pierwsza strona rękopisu Konstytucji 3 maja (Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie)
Karta tytułowa pierwszego wydania Konstytucji 3 maja. Wojciech Wiktor Szczygielski
Karta tytułowa pierwszego wydania Konstytucji 3 maja (drukarnia: Michała Grölla, r. 1791)

Król przestał być odrębnym stanem sejmowym, pełniąc funkcje przewodniczącego senatu. Ministrów do Straży Praw powoływał król, odwoływał Sejm. Wprowadzono zasadę odpowiedzialności konstytucyjnej i politycznej ministrów. Zniesiono wolne elekcje na rzecz sukcesji, powierzając tron dynastii saskiej. Władzę nad sferą życia administracyjnego państwa przekazano Komisjom resortowym (Wojska, Policji, Skarbu i Edukacji Narodowej), podporządkowanym zwierzchniej i kierowniczej i  władzy Straży Praw.  Wprowadzono jednak zasadę personalnej rozdzielczości kierowniczych funkcji rządowych i resortowych.64  Wchodzący w skład Straży Praw ministrowie  nie byli bezpośrednimi kierownikami Komisji resortowych. I chociaż Straży Praw przysługiwały  funkcje   zwierzchnie wobec Komisji, to w zaistniałej sytuacji nie mogła ona spełniać roli rady ministrów w współczesnym rozumieniu tego pojęcia. W skład Komisji: Policji i Skarbu oraz Asesorii (organ sądowy) weszli plenipotenci miejscy. Plenipotenci, wybierani ostatecznie, na mocy decyzji pokonstytucyjnych, w liczbie 24 osób, brali udział w pracach Sejmu, nie posiadali jednak właściwych uprawnień poselskich, czego domagała się elita szlachecka.65 Administrację terenową pozostawiono w gestii utworzonych w r. 1789 komisji porządkowych cywilno-wojskowych, w pracach których, jak wspomniano wyżej,  obok szlachty brali udział mieszczanie.

Odwoływano się do monteskiuszowskiej koncepcji podzielności władzy, ale jej równoważenie się zwichnięte zostało na rzecz suwerenności Sejmu. Zaakcentowano jego przewagę nad innymi władzami.66 Ukształtowano liczebną i ustawodawczą przewagę izby poselskiej nad senatorską w ramach Sejmu.67 Pozwoliła Konstytucja 3 maja na: „stworzenie sprawnego mechanizmu rządów przedstawicielskich,”68 umożliwiających, rozstrzyganie spraw podstawowych państwa na gruncie stosunków: „rządowo-sejmowych.”69  Formowano ustrój państwa o cechach, bliskiej królowi, monarchii konstytucyjnej.

Włączono do Ustawy Rządowej uchwaloną w marcu 1791 r. ustawę sejmikową wzbogaconą o wspomnianą wyżej, zasadę nowocześnie pojmowanej reprezentacji.70 Włączono też do Konstytucji 3 maja nieco wcześniej przyjęte prawo o miastach. Silnie zaakcentowana w ustawodawstwie trzeciomajowym koncepcja narodu szlachecko-mieszczańskiego nadawała rzeczywistej demokracji szlacheckiej prawdziwie nowatorski charakter.

Zapoczątkowano  reformę w kwestii chłopskiej przyznając ludności wiejskiej opiekę państwowo-prawną oraz możliwość zawierania kontraktów między panem a chłopem, a wyrażały już kontrakty, jak się przyjmuje „obcą feudalizmowi”  świadomość szlachecką.71 Kontrakt podkreślał podmiotowość prawną chłopa, urealniał chłopskie prawa do ziemi w postaci tzw. własności wieczystej, umożliwiał wreszcie wieśniakowi opuszczenie wsi po rozwiązaniu kontraktu w wyniku sprzedaży ziemi.72  Chłop stawał się człowiekiem wolnym. Nie zdobyła się jednak Konstytucja 3 maja na proklamowania wolności osobistej wobec ludności wiejskiej. Można jednak zwrócić uwagę, że przybysze z zewnątrz, osiedlając się w kraju, uznawani byli za ludzi wolnych.73 Uznano przy tym chłopów za członków wspólnoty narodowej.

Kształtowanie narodu szlachecko-mieszczańskiego oraz koncepcja kontraktów na gruncie przekształceń agrarnych, to rozwiązania dość niepostrzeżenie wprowadzające kraj  na lekko zarysowaną ścieżkę przemian antyfeudalnych.  Zwraca uwagę fakt, iż polska rzeczywistość republikańska wraz z całą jej przeszłością sprzyjała temu, iż przybierały one bardziej wolnościowy charakter niż w innych krajach Europy środkowo-wschodniej.74

Jednocześnie Ustawa Rządowa umacniała podstawowy kanon praw i obowiązków obywatelskich. Wśród tych pierwszych znalazły się: nietykalność osobista, wolność słowa i druku, zasada tolerancji religijnej, wśród drugich: obowiązek obrony państwa, posłuszeństwo wobec prawa, obowiązek pracy i przedsiębiorczości.

Alegoria Konstytucji 3 maja, akwaforta (Jannasch, Jan Gottlib). Wojciech Wiktor Szczygielski
Alegoria Konstytucji 3 maja, akwaforta (Jannasch, Jan Gottlib).

W literaturze przedmiotu przyjmuje się, iż istotę ustawodawstwa Sejmu Wielkiego widzieć by należało w tym, iż: „Wprowadzało zaporę dla rządów magnaterii. Obalało jej oligarchię. Budowało nowy, sprawniejszy od poprzedniego, aparat rządowo-administracyjny.”75

Konstytucja 3 maja uchwalona została w drodze decyzji jednomyślnej. Wprawdzie  w dniu następnym, 4 maja, dwudziestu kilku parlamentarzystów zgłosiło przeciwko Ustawie Rządowej oficjalny protest,76 ale fakt ten dla dalszych losów Konstytucji nie miał w praktyce żadnego znaczenia. Natomiast uzgodniony wcześniej kompromisowy tryb przyjęcia ustawy zasadniczej przewidujący możliwość wnoszenia do konstytucji niezbędnych uzupełnień już po jej uchwaleniu i uznawanych za jej integralną część, odegrał rolę istotną. Ziszczeniem tej warstwy przedkonstytucyjnego kompromisu stała się  Deklaracja Stanów Zgromadzonych.77 Była ona ustawowym wyrazem uzgodnionego wcześniej trybu przyjęcia konstytucji.

Bieg wydarzeń parlamentarnych, jakie rozegrały się po trzecim maja, wskazuje w jak wielkim stopniu społeczność szlachecka skorzystała z przyzwolenia liderów politycznych Rzeczypospolitej na pokonstytucyjne uzupełnienia ustawy zasadniczej, odwołując się do pogłębionych założeń republikańskich  odnawianej demokracji szlacheckiej;  ich ukoronowaniem stała się uchwała o Sejmie z 12 i 16 maja 1791 r.78 Akcentowała ona suwerenność sejmową w stopniu znacznie przewyższającym to co zaprezentowała Ustawa Rządowa.79 Należy mieć na uwadze fakt, że o jej przyjęciu zadecydowali zwolennicy przemian konstytucyjnych.80 Przedsiębrane przez obradujących postanowienia wychodziły naprzeciw wyobrażeniom szerokich kręgów szlacheckich, akcentujących potrzebę: „jednolitego tworzenia woli państwowej w Sejmie”, stanowiącej kanon staropolskiej kultury politycznej.81  Dla dzierżącej inicjatywę polityczną elity szlacheckiej silnie zaakcentowana suwerenność sejmowa stanowiła wyraz działań na rzecz powiązania monteskiuszowskiej koncepcji rozdzielności władz z zasadą jedności władzy w Sejmie.   Jest sprawą otwartą kwestia, w jakim stopniu skrajnie pojmowane republikańskie usiłowania szlacheckie, bliskie  sejmokracji czy sejmowładztwu82 miały szanse zaistnienia w pokonstytucyjnej rzeczywistości politycznej. Były one, jak się wydaje, niewielkie. W praktyce bowiem, jak się przyjmuje: „Przeważyły tendencje” umiarkowanie republikańskie.83 

Zwraca uwagę zaangażowanie ziemiańskiej szlachty na rzecz obrony fundamentalnych rozwiązań ustrojowych Konstytucji 3 maja, znajdujących wyraz w wykształconej przewadze Sejmu nad sejmikami i w zaakceptowaniu nowocześnie pojmowanej zasady reprezentacji. Przedsiębrane przez opozycję u schyłku października 1791 r. inicjatywy, zmierzające do podważenia powyższych rozwiązań, zostały oddalone w trakcie burzliwej debaty sejmowej z przełomu października i listopada.84

W październiku 1791 r. przesadzono o nowym federacyjnym charakterze Rzeczypospolitej jako państwie polsko-litewskim, nadając Litwie status równorzędny z obu prowincjami Korony łącznie.85

Podjęte uchwały sejmowe o zdecydowanym charakterze antymagnackim, dotyczące sprzedaży królewszczyzn z 19 grudnia 1791 r. i z końca kwietnia roku następnego oraz reformie sądownictwa z początków stycznia 1792 r., dopinały, w gruncie rzeczy, usiłowania szlacheckie na rzecz kształtowania rzeczywistej demokracji szlacheckiej w jej unowocześnionym kształcie. Dobra królewskie, odebrane dotychczasowym posiadaczom, głównie magnatom, podzielone na mniejsze części, przekazane być miały, w drodze licytacji, ziemiańskiej szlachcie.86 Rzecz godna najwyższej uwagi, iż nabywca dotychczasowej królewszczyzny miał obowiązek uregulowania stosunków wiejskich na podstawie wzmiankowanego wyżej kontraktu.87  Natomiast ustawa sądownicza, o wyraźnym wydźwięku antymagnackim, likwidowała dotychczasowe sądy ziemskie i grodzkie, powołując na ich miejsce, pochodzące z wyboru, sądy ziemiańskie.88

W lutym 1792 r. odbyły się sejmiki w trakcie których  szlachta zaaprobowała Konstytucję 3 maja wraz z ustawami towarzyszącymi.89 W wyniku politycznego zidentyfikowania się prowincji szlacheckiej z Ustawą Rządową stały się sejmiki lutowe swego rodzaju zwieńczeniem łagodnej rewolucji, jako odnowicielskiego ruchu społecznego, ogarniającego na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XVIII w., cały kraj.

Uchwalenie Ustawy Rządowej i zaprezentowane tu inicjatywy szlacheckie nie zamykały procesu reformatorskiego obradującego Sejmu. Najpełniejszą bodaj wizją przemian reformatorskich łagodnej rewolucji, zarysowaną w okresie pokonstytucyjnym, była kołłątajowska koncepcja trzech konstytucji: politycznej, ekonomicznej i moralnej.90 Zaawansowane prace nad Kodeksem Stanisława Augusta91 i statusem ludności żydowskiej w Rzeczypospolitej92  przerwała interwencja zbrojna Rosji (18 maja 1792 r.). Z uwagi na działania wojenne Sejm zawiesił swoje obrady  w dniu 29 maja 1792 r.93 Nigdy ich już jednak nie wznowił. Ostatnie posiedzenie Sejmu  zakończyło się po północy, a więc faktycznie 30 maja.94

Łagodna rewolucja wypełniała swą misję. Uwalniała kraj spod zależności rosyjskiej środkami politycznymi, zapewniając Rzeczypospolitej niemal 4 lata pełnej niezawisłości zewnętrznej. Jednocześnie dokonywała zasadniczej reformy państwa. W wyniku kompromisu szlachecko-królewskiego wypracowano  ustawę zasadniczą w postaci Konstytucji 3 maja. Dokonano unowocześnienia Rzeczypospolitej. Uchwalona na sesji trzeciomajowej Ustawa Rządowa, pozostająca w zgodzie projektem wypracowanym przez Stanisława Augusta, wykształcała ustrój państwa o cechach monarchii konstytucyjnej. Z uwagi jednak na intensywne, w okresie pokonstytucyjnym, zabiegi szlachty na rzecz wzmocnienia suwerenności Sejmu, model ustrojowy monarchii konstytucyjnej ewoluował w kierunku monarchii konstytucyjno-parlamentarnej.

Sejm Wielki i jego dzieło reformatorskie nie potrafiły uratować niezawisłości Rzeczypospolitej. Nie pozwolił na to nazbyt powikłany układ ówczesnych stosunków międzynarodowych. Ale dzięki Sejmowi Wielkiemu i Konstytucji 3 maja pamięć o Polsce, jako o kraju wolnościowym, zdominowanym przez nowocześnie pojmowaną demokrację parlamentarną, stała się w początkach XX stulecia, w diametralnie zmienionej sytuacji międzynarodowej, tak różnej od tej z końca XVIII w., ważkim argumentem na rzecz odbudowy państwowości polskiej, jako niezbędnego członu wolnościowego demokratycznej Europy. Reformatorstwo Sejmu Wielkiego z Konstytucją 3 maja na czele, jako symbol odrodzenia narodowego, umacniało w ciągu XIX w., w okresie zaborów, poczucie tożsamości narodowej Polaków. Stało się jednym z podstawowych wyznaczników tradycji narodowej.

Przypisy

Stanisław August do Augustyna Debolego, 8 IV 1789 r., Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (dalej –AGAD), Zbiór Popielów (dalej –ZP), 414, k. 162v.

Stanisław August do Augustyna Debolego, 7 XI 1789 r., AGAD, ZP, 414, k. 450v.

3 Zob. o pojęciu parlamentarnych predyspozycji reformatorskich, tak jak rozumiem   owo pojęcie  w niniejszym opracowaniu: W. Szczygielski, Sejm Wielki (1788-1792). Studium z dziejów łagodnej rewolucji, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, [Łódź] 2015, s. 39-40.

4 Idem, Rola sesji prowincjonalnych w początkach obrad Sejmu Wielkiego, [w:] Konstytucja Stanów Zjednoczonych Ameryki. Reminiscencje w 220. rocznicę uchwalenia, pod  red. J. A. Daszyńskiej, Łódź 2009, s. 160 i n. Zob. też: A. Stroynowski: Opozycja sejmowa w dobie rządów Rady Nieustającej. Studium z dziejów kultury politycznej, Łódź 2005, s. 286 i n., 308 i n.

W. Szczygielski, Debata podatkowa w początkach obrad Sejmu Wielkiego (1789 r.), [w:] Historia, Społeczeństwo, Gospodarka pod red. S. Pytlasa i J. Kity. Profesorowi Wiesławowi Pusiowi w czterdziestolecie pracy naukowej, Łódź 2006, s. 44 i n.

Idem, Obrońcy chłopów na forum obrad Sejmu Wielkiego w początkach 1789 r., [w:] „Zeszyty Wiejskie” z. VI Pamięci Juliana K. Janczaka, Łódź 2002, 132 i n.

7 Idem, Rozważania na temat Sejmu Wielkiego (w 220. rocznicę inauguracji obrad), „Przegląd Nauk Historycznych” 2008, R. VII, nr 2, s. 19 i n.

J. Malec, Narodziny polskiego prawa administracyjnego, [w:]  idem, Studia z dziejów administracji nowożytnej, Kraków 2003, s. 104.

9     W. Kalinka, Sejm Czteroletni, t. 1, Warszawa 1991, s. 443.

10 A. Lityński, Samorząd szlachecki w Polsce XVII-XVIII wieku, „Kwartalnik Historyczny” 1992, z. 4, s. 32. Uchwalone w kwietniu 1791 r. prawo o miastach zadecydowało o wejściu w skład komisji przedstawicieli miast (ibidem).

11  A. Brűckner, Dzieje kultury polskiej, t. III, Kraków 1931, s. 232.

12  W. Szczygielski, Sejm Wielki …, s. 41-42.

13  Głos do Stanów Rzeczypospolitej, [w:] Zbiór mów i pism niektórych  w czasie Sejmu Stanów Skonfederowanych roku 1788, t. II, Wilno, s. 86-87.

 14 Zob. o uchwałach Sejmu konwokacyjnego: Z. Szcząska, Ustawa Rządowa z 1791 r., [w:] Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu, [t.] 1, pod  red. M. Kallasa, Warszawa 1990, s. 26.

15    Stanisław Małachowski do Michała Poniatowskiego, prymasa, 18 VII 1788 r., [w:] E. Machalski, Stanisław Małachowski, marszałek Sejmu Czteroletniego, Poznań 1936, s. 169.

16 Dziennik czynności Sejmu głównego ordynaryjnego warszawskiego pod związkiem Konfederacyi Obojga Narodów agitującego się 1791, sesja 21 II, głos Ludwika Gutakowskiego, posła orszańskiego.

17 Zob. o ustanowieniu Deputacji i uchwaleniu Zasad …: E. Rostworowski, Ostatni król Rzeczypospolitej. Geneza i upadek Konstytucji 3 maja, Warszawa [1966], s. 172 i n.

18  W. Szczygielski, Sejm Wielki …, s. 75-76 i n. Nie mogła natomiast pogodzić się szlachta ze zgłoszoną przez Puławian, w pierwszej połowie 1790 r., propozycją powołania Administracji Extraordynaryjnej, jako nie mieszczącą się w ramach przyjętych przez zbiorowość poselską Zasad … i podważającą kompetencje rządzące Sejmu; budziła skojarzenia z ambicjami oligarchicznymi Potockich (W. Szczygielski, Sejm Wielki …, s. 54 i n.)

19  W. Szczygielski, U progu przełomu politycznego w obradach Sejmu Wielkiego w początkach drugiej połowy roku 1790, „Przegląd Nauk Historycznych” 2014, R. XIII, nr 1, s. 63 i n.

20  E. M. Rostworowski, Rok Konstytucji. Maj 1791 – Maj 1792, [w:] idem, Popioły i korzenie. Szkice historyczne i rodzinne, Kraków 1985, s. 165.

21  W. Szczygielski, U progu przełomu politycznego …, s. 74 i n.

22  Idem, Sejm Wielki …, s. 91 i n.

23 E. Rostworowski, „Marzenie dobrego obywatela” czyli królewski projekt Konstytucji, [w:] idem, Legendy i fakty XVIII w., Warszawa 1963, s. 336-337. O debacie przywracającej królowi uprawnienia nominacyjne: W. Szczygielski, Sejm Wielki wobec uprawnień nominacyjnych Stanisława Augusta (sesje parlamentarne poprzedzające finalną decyzję sejmową z 13 września 1790 roku), [w:] Sic erat in votis. Studia i szkice ofiarowane Profesorowi Zbigniewowi Anusikowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin. Rzeczpospolita w czasach nowożytnych, pod red. M. Karkochy i P. Robaka, Łódź 2017, s. 385 i n.;   idem, Debata sejmowa z 13 września 1790 roku (artykuł przygotowany do druku).

24  E. Rostworowski, „Marzenie dobrego obywatela” …, s. 338.

25  W. Kalinka, Sejm Czteroletni,  t. 2, Warszawa 1991, s. 382.

26  E. Rostworowski, „Marzenie dobrego obywatela …”, s. 346, 354 i n., 359.

27  O zaistniałej na przełomie lat 1790 i 1791  sekwencji wydarzeń sejmowych: Kalinka, op. cit., t. 2, s. 431 i n.; W. Szczygielski, Kilka  uwag  o  odnowionej  konfederacji  sejmowej  z przełomu lat 1790-1791,  [w:]  Historia  na  źródłach  oparta. Studia ofiarowane Profesorowi   Tadeuszowi   Srogoszowi    w 65. rocznicę urodzin, pod red. A. Stroynowskiego, Częstochowa 2017, s. 705 i n.

28 E. Rostworowski, Ostatni król … s. 190.

29 W. Kalinka, op. cit., t. 2, s. 427; E. Rostworowski, „Marzenie dobrego obywatela …”, s. 344 – 345.   Zob. też: W. Szczygielski, Ze studiów nad   postawami   politycznymi   posłów   drugiej   kadencji   Sejmu Wielkiego w początkach 1791 roku,  [w:]   O prawie   i    jego   dziejach   księgi   dwie.   Studia  ofiarowane   Profesorowi  Adamowi   Lityńskiemu  w   czterdziestopięciolecie pracy   naukowej   i    siedemdziesięciolecie  urodzin,   Księga I, Białystok  2010, s. 544.

30  W. Szczygielski, Sejm Wielki …, s. 101.

31 Dyaryusz Sejmu ordynaryjnego pod związkiem Konfederacyi Generalnej Obojga Narodów w podwójnym posłów składzie zgromadzonego w Warszawie od dnia 16 grudnia roku 1791 (właściwie: 1790), [wyd. A. Siarczyński], t. I, cz. I, Warszawa [1791], s. 326 (głos Onufrego Morskiego, kasztelana kamienieckiego na sesji z 7 I 1791 r.).

32 Szczególniejsze rzeczy Sejmu blisko czteroletniego …, t. II, Biblioteka Czartoryskich w Krakowie, (dalej – BCz), rkps 2348, s. 221-222 (970).

33  Ibidem, s. 222.

34 Dziennik czynności Sejmu 1791, sesja z 4 I.

35  Dyaryusz Sejmu ordynaryjnego .., [wyd. A. Siarczyński], t. I, cz. I, s. 373, sesja z 7 I.

36 B. Leśnodorski, Dzieło Sejmu Czteroletniego (1788-1792). Studium historyczno- prawne, Wrocław 1951, s. 291.

37  Gazeta pisana z Warszawy, 10 I 1791 r., Biblioteka Kórnicka Polskiej Akademii Nauk w Kórniku, (dalej – BK), rkps 1637, k. 15.

38 Ibidem. K. N. Sapieha opowiadał się za kontynuacją dyskusji nad prawami kardynalnymi (W. Szczygielski, Kilka  uwag  o  odnowionej  konfederacji  sejmowej …, s. 716).

39  Dziennik czynności Sejmu1791, sesja z 4 I.

40  J. U. Niemcewicz, Pamiętniki czasów moich, wyd. J. Dihm, [Warszawa] 1957, t. I,  s. 322.

41  Ibidem.

42  Dziennik czynności Sejmu 1791, sesja z 4 I.

43  Gazeta pisana z Warszawy, 10 I 1791 r., BK), rkps 1637, k. 15.

44 Dziennik czynności Sejmu 1791, sesja z 4 I.  Wypowiedź ta wywołana była zapewne obiekcjami marszałka dotyczącymi zmiany porządku obrad sejmowych. Np. na sesji 7 I Stanisław Małachowski, prezentując publicznie swoje stanowisko co do oblaty praw kardynalnych, oddał głos, jako poseł sandomierski, w zgodzie z instrukcją, za kontynuacją dyskusji nad prawami kardynalnymi (Dyaryusz Sejmu 1791, [wyd. F. Siarczyński], t. I, cz. I, s. 348-349). Wątpliwości marszałka znane były niewątpliwie obradującym już na sesji z 4 I.

45  Dziennik czynności Sejmu1791, sesja z 4 I (wynik głosowania: 128:81 dla zwolenników opcji sejmikowej). Por.: W. Kalinka, op. cit., t. 2, s. 433. Błędny rezultat  głosowania, z uwagi na pomyłkę w podsumowaniu głosów poselskich, podaje: Dyaryusz Sejmu ordynaryjnego …,  [wyd. A. Siarczyński], t. I, cz. I, s. 318-319.

46   Głosowanie   w   dniu 7  I   zakończyło   się   zwycięstwem zwolenników opcji sejmikowej   stosunkiem   głosów: 174:88   (W.  Kalinka,  op.  cit.,  t.  2,  s. 433).

47 Dyaryusz Sejmu ordynaryjnego  …  [wyd. A. Siarczyński], t. I, cz. I, s. 313, sesja z 4 I 1791 r. (głos Dezyderiusza Leszczyńskiego, posła inowrocławskiego).

48  Gazeta pisana z Warszawy, 10 I 1791 r., BK, rkps 1637, k. 15v.

49  W. Szczygielski, O nową formację władz wykonawczych państwa w dobie Sejmu Wielkiego (1788-1792), „Przegląd Humanistyczny”  2002, R. XLVI, nr 5,  s. 43-44.

50  Cyt. wdg: E. Rostworowski, Ostatni król Rzeczypospolitej …, s. 237 (opinia Franciszka Ksawerego Dmochowskiego).

51  Wyciąg z uchwały sejmiku w Poniewieżu, 14 II 1792 r., AGAD, ZP, rkp 412, nlb.

52  Por.: B. Leśnodorski, op. cit., s. 316.

53  Zob. o królu, jako autorze Konstytucji 3 maja i jej współautorach (Ignacym Potockim, Hugonie Kołłątaju i Scypionie Piattolim): E. Rostworowski, „Marzenie dobrego obywatela” …, s. 463-464, passim.

54 Według: A. Grześkowiak-Krwawicz, Deklaracja Stanów Zgromadzonych z 5 czy 3 maja 1791 roku?, „Kwartalnik Historyczny”, 1992, R. XCIX, nr 1, s. 106.

55  W. Szczygielski, Sejm Wielki …, s. 109, 160-161. Uchwalenie Deklaracji … nastąpiło zapewne 3 a nie 5 maja, jak dotychczas sądzono (A. Grześkowiak-Krwawicz,  op. cit., s. 105-111).

56  Deklaracya Stanów Zgromadzonych, [w:] Volumina legum,  (dalej – Vl), t. IX,  Kraków 1889, s. 225-226 (obl. 5 V 1791 r.).

57 Por.: E. Rostworowski, „Marzenie dobrego obywatela” …, s. 463, passim.

58  Ibidem.

59  A. Lityński, Sejmiki ziemskie 1764-1793. Dzieje reformy, Katowice 1988, s. 66 i n.

60  W. Szczygielski, Sejm Wielki …, s. 130 (tu też szerzej na ten temat:  s. 125 i n.).

61  Najpełniejsze omówienie problemu: K. Zienkowska, Sławetni i urodzeni. Ruch polityczny mieszczaństwa w dobie Sejmu Czteroletniego, Warszawa 1976, passim. Zob. też: W. Szczygielski, Sejm Wielki …. s. 136-137 i n.

62  J. Kowecki, Posłowie debiutanci na Sejmie Czteroletnim, [w:] Wiek XVIII. Polska i świat. Księga poświęcona  Bogusławowi Leśnodorskiemu, Warszawa 1974, s. 208.

63  Prezentacja i omówienie postanowień konstytucyjnych: B. Leśnodorski,  op. cit., s. 220 i n.; E. Rostworowski, „Marzenie dobrego obywatela, s. 412 i n. ; Z. Szcząska, op. cit., s. 46 i n.; W. Szczygielski, Konstytucja 3 maja, [w:] Konstytucja 3 maja w tradycji i kulturze polskiej, pod red. A. Barszczewskiej-Krupy, [Łódź 1991], s. 15 i n.; idem, Sejm Wielki …, s. 154 i n. Zob. też: Ustawa rządowa, [w:] Vl, t. IX, s. 220-225 (obl. 5 V 1791 r.).

64  H. Izdebski, Kolegialność i jednoosobowość w zarządzie centralnym państwa nowożytnego, [Warszawa] 1975, s. 51; idem, Historia administracji, Warszawa 1984, s. 32-33, 40; Z. Anusik, Kontrowersje wokół składu personalnego Straży Praw (Wpływ uwarunkowań międzynarodowych  na sytuację wewnętrzną w Rzeczypospolitej  w ostatniej  fazie obrad Sejmu Czteroletniego), [w] 200 lat Konstytucji 3 maja. Materiały z konferencji naukowej, pod red. M. Pawlaka, Bydgoszcz 1992, s. 94, 101.

65 W. Szczygielski, Sejm Wielki …, s. 137, 138 i n. Uchwała parlamentarna z września 1790 r. o szlacheckim charakterze Sejmu nie przekreślała na przyszłość możliwości przyznania mieszczanom  prerogatyw poselskich (W. Szczygielski, Sejm Wielki …, s. 73-75), choć niewątpliwie w poważnym stopniu utrudniła podjęcie pomyślnej dla miast decyzji w tej kwestii.

66  B. Leśnodorski, op. cit., s. 164 (zob. też uwagi ogólne autora w powyższej kwestii – s. 295-298); Z. Szcząska, op. cit. , s. 58-59, 61.

67 W skład Sejmu wchodzić miało: 204 posłów oraz 130 senatorów (Z. Szcząska, op. cit., s. 59, 61). Przed Sejmem Wielkim w skład Sejmu wchodziło: 177 posłów oraz 158 senatorów (ibidem, s. 61).

68 E. Rostworowski, Naprawa Rzeczypospolitej (w 190 rocznicę Konstytucji Trzeciego Maja), [w:] idem, Popioły i korzenie …, s. 137.

69  W. Konopczyński, Rząd a Sejm w dawnej Rzeczypospolitej, [w:] Pamiętnik V Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Warszawie 28 listopada do 4 grudnia  1930 r., t. 1. Referaty, Lwów 1930, s. 215.

70  Zob. w tej kwestii: A. Lityński, Sejmiki ziemskie , s. 128, 163.

71  Dzieje Wielkopolski, t. I do roku 1793  pod red. J. Topolskiego, Poznań 1969, s. 29 (tekst autorstwa J. Topolskiego). Zob. też J. Topolski, Model gospodarczy Wielkopolski w XVIII  wieku: przykład   regionu   rozwijającego   się,   [w:]   Gospodarka   polska a europejska w XVI-XVIII wieku, Poznań 1977, s. 281-282.

72   W. Szczygielski, Cele lewicy polskiej u schyłku XVIII wieku, [Łódź 1975], s. 79 i n., 96 i n., 98 i n. Oczywiście bezrolni posiadali status ludzi wolnych.

73  Z. Szcząska, op. cit., s. 53-54.

74  W. Szczygielski, Cele lewicy polskiej …, s. 8-9, 154, passim. Przemianom tym patronował przede wszystkim Hugo Kołłątaj, wyniesiony w dniach pokonstytucyjnych do godności podkanclerskiej (ibidem, s. 32, passim – zob. przypis 83).

75   B. Leśnodorski, op. cit., s. 466.

76  O 26, czy 27  protestujących przeciwko Ustawie Rządowej parlamentarzystach (1 senatorze i 25 lub 26 posłach)  mówi J. Michalski, Konstytucja 3 maja, Warszawa 1985, s. 52; Historia sejmu polskiego, t. I Do schyłku szlacheckiej Rzeczypospolitej, Warszawa1984, s. 407 – rozdział autorstwa J. Michalskiego. Do liczby 28 parlamentarzystów zgłaszających protest przeciwko uchwalonej Konstytucji odwołuje się Z. Szcząska, op. cit., s. 45.

77 Por. przypis 55 i 56. Sprawa uchwalenia Deklaracji … znajduje szerokie odzwierciedlenie w literaturze przedmiotu (np.: E. Rostworowski, Ostatni król …, s. 249; Historia sejmu polskiego, t. I, s. 409 – rozdział autorstwa J. Michalskiego; Z. Szcząska, op. cit., s. 67).

78  Problem pokonstytucyjnych tendencji republikanizacyjnych znajduje szerokie odzwierciedlenie w literaturze przedmiotu: W. Smoleński, Ostatni rok Sejmu Wielkiego, Kraków 1897, s. 418 i n.; E. Rostworowski,  Ostatni król  …, s. 248; Historia sejmu polskiego, t. I s. 409 – rozdział autorstwa J. Michalskiego; Z. Szcząska, op. cit., s. 58-59, 67; H. Izdebski, Konstytucja Trzeciego Maja wśród konstytucji wieku Oświecenia, [w:] Konstytucja 3  Maja. Prawo – polityka – symbol. Materiały z sesji Polskiego Towarzystwa Historycznego na Zamku Królewskim w Warszawie 6 – 7 maja 1991, pod red. A. Grześkowiak- Krwawicz, Warszawa 1992,  s.  24.

79  B. Leśnodorski, op. cit., s. 164.

80 W. Szczygielski, Wokół ustawy o Sejmie z 12 maja 1791 r., [w:] Władza i polityka  w czasach nowożytnych, pod red. Z. Anusika, Łódź 2011, s. 141, passim.

81   Zob. o tej zasadzie: B. Leśnodorski, Parlamentaryzm w Polsce,  Kraków 1947, s. 68.

82  Idem, Dzieło Sejmu Czteroletniego …, s. 294, 316.

83  E. Rostworowski, Ostatni król …, s. 248.

84 J. Michalski, „Warszawa” czyli o antystołecznych nastrojach w czasach Stanisława Augusta, [w:] „Warszawa XVIII wieku,” Warszawa 1972, z. 1 („Studia Warszawskie”, t. XII) , s. 40-43; W. Szczygielski, Kontrowersje wokół zasady wyboru członków komisji rządowych (debata parlamentarna: 24 X – 7 XI 1791 r.), cz. I, „Zeszyty Historyczne”, t. XV pod red. A. Stroynowskiego, Częstochowa 2016, s. 167 i n. oraz cz. II – „Zeszyty Historyczne,” t. XVI pod red. A. Stroynowskiego, Częstochowa 2017, s. 293 i n. (oba „Zeszyty Historyczne” to Prace naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie).

85 J. Malec, Szkice z dziejów federalizmu i myśli federalistycznej w nowożytnej Europie, [Kraków 2003], s. 131 i n.; Z. Szcząska, op. cit., s. 58.

86  W. Szczygielski,  Cele lewicy polskiej …, s. 48 i n.; A. Stroynowski, Reforma królewszczyzn na Sejmie Czteroletnim, [Łódź 1979] („Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, Nauki Humanistyczno-Społeczne. Folia Historica”, Seria I, nr 69), s. 42, 53-54, 61 i n.

87  W. Szczygielski, Cele lewicy polskiej …, s. 103 i n.

88  B. Leśnodorski, Dzieło Sejmu Czteroletniego …, s. 348 i n.; J. Sobczak, Wielkopolskie sądy ziemiańskie, Warszawa 1977, s. 25 i n.; Z. Szcząska, op. cit., s. 79 i n.

89  W. Szczygielski, Referendum trzeciomajowe. Sejmiki lutowe 1792 roku, Łódź 1994, s. 362, 380 i n., 397, passim.

90 E. Rostworowski,  Ostatni król …, s. 249 i n.; W. Szczygielski, Cele lewicy polskiej …, s. 32, passim.

91 W. Szafrański, Kodeks Stanisława Augusta. Studium historyczno-prawne, Poznań 2007, s. 318, passim.

92 J. Michalski, Sejmowe projekty  reformy położenia ludności żydowskiej  w Polsce w latach 1789-1792, [w:] Lud żydowski w narodzie polskim. Materiały sesji naukowej w Warszawie 15-16 września 1992, pod red. J. Michalskiego, Warszawa 1994, s. 43-44.

93  E. Rostworowski, Ostatni król …, s. 285.

94  B. Szyndler,  Stanisław Nałęcz Małachowski 1736-1809, [Warszawa 1979], s. 169.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *