Sejm Wielki (1788-1792) jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. I): Ziemiańska szlachta w walce o niezawisłość Rzeczypospolitej, Sejm nieustający i obalenie Rady Nieustającej (1788-1789)

W dotychczasowych badaniach nad Sejmem Wielkim na czoło wysuwają się zazwyczaj rozważania ukazujące polityczno-konstytucyjne kontrowersje dzielące ówczesnych liderów Rzeczypospolitej, tj.: Stanisława Augusta i przywódcę Puławian  Ignacego Potockiego. Ale na obrady Sejmu Wielkiego spojrzeć można również przez pryzmat łagodnej rewolucji, jako ruchu społecznego zdominowanego przez niebywały wzrost aktywności politycznej oświeconej ziemiańskiej szlachty, zmierzającej do wyzwolenia kraju spod zależności rosyjskiej i przeprowadzenia niezbędnej reformy Rzeczypospolitej.1 Zidentyfikowanie obrad Sejmu Wielkiego z pojęciem łagodnej rewolucji zawdzięczamy Hugonowi Kołłątajowi, który w słynnych  Listach Anonima, skierowanych do przyszłego marszałka  Sejmu Stanisława Małachowskiego, pisał: „ma się rozpocząć dzieło dla całego kraju nieobojętne  i podobno ostatnie, przez które Opatrzność łagodną rewolucyją nastręczać nam zdaje się.”2

Hugo Kołłątaj (Józef Peszka)
Hugo Kołłątaj (Józef Peszka) – Kreator, utożsamianego z obradami Sejmu Wielkiego, pojęcia łagodnej rewolucji, gorący rzecznik unowocześnionej demokracji szlacheckiej, współautor Konstytucji 3 maja

Zwołany u schyłku 1788 r. Sejm stał się najbardziej spektakularnym przejawem łagodnej rewolucji a współdziałanie obradujących posłów z oświeconą prowincją szlachecką, decydowało o jej istocie i sukcesach reformatorskich.

Wsparcie, jakie okazywały Prusy narodowym  ambicjom independencyjnym, sprzyjająca sprawie polskiej konstelacja stosunków międzynarodowych,3 pobudzały szlachtę do działań niepodległościowych. Szerokie kręgi ziemiańskiej szlachty orientowały się na Puławian, lansujących koncepcję przymierza polsko-pruskiego. Powszechnie wyglądano uniezależnienia się od Rosji. Drogą prowadzącą ku tak pożądanej przez wszystkich niezawisłości Rzeczypospolitej, miała być decyzja sejmowa uchylająca gwarantowaną przez Rosję Radę Nieustającą. Przywrócenie niepodległości środkami politycznymi, w wyniku działań parlamentarnych, odczytywane było, jako nowe doświadczenie w kulturze politycznej Polaków, budząc zrozumiałe emocje społeczne. Jednocześnie silnie upowszechnione były oczekiwania na zasadnicze zreformowanie Rzeczypospolitej. Zmierzała szlachta  do wykształcenia rzeczywistej demokracji szlacheckiej, a więc reformy wspartej na konsekwentnie realizowanych założeniach antymagnakich4 i pogłębionej suwerenności Sejmu. Najbardziej konsekwentnym, spośród liderów politycznych Rzeczypospolitej, rzecznikiem szlacheckiej wizji przemian reformatorskich, odwołującej się do założeń anymagnackich był Hugo Kołłątaj.5 W rezultacie, jak zauważano ówcześnie: „Listy polityczne Hugona Kołłątaja do … Małachowskiego budziły w polskiej szlachcie uczucie potrzeby korzystania z pory.”6 Oddając atmosferę obradującego Sejmu można wprost powiedzieć, że stały one zawołaniami antysenatorskimi i antymagnackimi. Najwybitniejszy znawca dziejów Polski nowożytnej  Władysław Konopczyński, oceniając obrady Sejmu Wielkiego stwierdzał, iż rozbrzmiewające wówczas zawołanie: „hajże na panów!”, utożsamianych właśnie z magnatami: „służyło wtedy do konsolidacji najzdrowszego politycznie odłamu średnioszlacheckiego.”7 Zawładnęły społecznością szlachecką  dążenia zmierzające zarówno do odnowienia jak i unowocześnienia demokracji szlacheckiej. Fascynacja własną tożsamością programową splatała się z tendencjami do racjonalizowania tradycji narodowej i z pewną otwartością na zachodnie wzorce ustrojowe.8 Dawał wyraz zaistniałej ówcześnie sytuacji reformatorskiej pamiętnikarz Jan Duklan Ochocki, pisząc: „W początku jeszcze 1788 roku, cały prawie naród jak iskrą elektryczną  wzruszony, poczuł gwałtowaną potrzebę reformy rządu … restaurowania praw dawnych zabytych, które potrzebie czasu nieodpowiadały, zrównania się porządkiem i cywilizacyją z państwami ościennemi.”9 Czytaj dalej Sejm Wielki (1788-1792) jako przejaw łagodnej rewolucji (cz. I): Ziemiańska szlachta w walce o niezawisłość Rzeczypospolitej, Sejm nieustający i obalenie Rady Nieustającej (1788-1789)